GAPALAV"
Laypanlanı Seyit
(aytılğan cazıvçu em jurnalist)
Kartcurtçu Sılpağarlanı Tomay ölgenden so-
ra, öksüz kalğan eki caşı Gapalaw bla Gıqğa
üynü malların ata-karnaşnı İlyasnı koşu ka-
tış İncurğotada (endigi «Krasnoğor» sovhoznu
Kobanı arı canı künbetlerindegi kızıl kaya-
lı cerlerinde bir özen) tutuvçan edile. Demeñili
mal iyesi kişi Gıqqış ulu İlyas karnaşını ök-
süzlerin ayaklandırğınçı birgesinde tuthandı.
Caşla, İlyas stanseden arendge alıb, köb cılnı
stawat salıb, üyürsünüb turğan oğurlu cerde
mal ızından, sürüv kıyırında cürüb, çınık-
ğan asıvlu adamla bolğandıla. Koşnu kesleri
cürütürça hıysabha cetgenlerinde, ata kar-
naşdan ayırılıb, kesi ızların tüzetib başlağandıla.
Gapalaw ol cılnı caz artında koşun cay-
lıkğa Murduh-başına çığarğandı (Ğum-başı
avuşdan Biyçesın taba örgerek barıb, suv Koban
boynuna sarkgan özenleni biridi). Alayda Maka-
lı kölçükden uzak bolmay, stawat salıb caraşhandıla.
Ol töbenirek caylıklada, alaça calan koş-
la oğay, «katın koşla» da (üydegileri bla çı-
ğıwçula) cerleşivçendile. Tab, Murduh için, tav
kıtlıkla etib, biçen işleb, mal kışlathanla
da bolğandıla. Ol miyik, baş cerlede, boranla
suvura, kürt basa, kışnı aşırmaklık kıyın-
lıkdı, alay a tavlu kişi mal kıyırında zav-
uk etib ömüründe da caşamağandı, caylığını
ornunda kışın ötdürgeni da cazıvum buyur-
ğan bir kudretdi deb, kesin katdıra barğaidı.
Kız bla caşha bir «kozuda» söz tavusub,
«ekinçi kozuda» üylendiriv adet cürügendi, de-
meklik, bıyıl tuvğan kozulanı, markalanı kö-
züvünde söz tavusulğan bolsa, kelir cıl marka-
lanı közüvünde kız çığarğandıla. Hazırla-
nırğa bir cıl berilgen bolğandı.
Koşçunu kayğısı malıdı, Gapalaw bla Gıq-
ğa, koş nöger cılkıçı Kabçıklanı (atavul
tukumudu) Adilgeriy, koşnu barçı-kelçi cu-
muşların, caş adamla bolsala da, zamanında ca-
raşdırıb, mallanı da carsıtmay, kadalıb, rıs-
hıların aynıtıb, tirilib başlağandıla.
Honşu koşçula, caylıklanı malçıları
birça tiri eki caş adamnı, atların ayırıb da
köb küreşmey, Gapalawla deb koyğandıla. Ullu
Gapalaw, gitçe Gapalaw deb ayırthandıla, caylık-
la camağatını arasında köbüsüne cürügen at-
ları da alay bolğandı. Caylıklanı adeti va
ömürleden beri da tamaşadı — ertdenblasında bir
kıyırlarında, söz üçün, Gumbaşı ayrıda bir tab
çam söz aytılsa ne da bir cañı hapar eşitilse,
iñirge oğarı kıyırına, söz üçün, Miñi-Taw
etekledegi koşçulağa deri cetib kalıvçandı.
Malçıladan abadan adam bolmağan koşha
«caş koş» devçendile. Gapalaw kesi demenñili
adam bolğanlıkğa, üç caş adam cıyılğan
koşu allayırak koşha uşağandı. Gapalawlanı
caş koşuna havlerek başha caş adamla da co-
luğuvçu bolğandıla. Kawğa çıkğan közüvde
koşha Kandavurladan Şavhal bla Şakay deb, eki
uçhara adam kelib tüşgendile. (Atavul tukumları
bla atların cazıb koyama).
Ekisi da asırı tab adamla bolmağandıla. Ar-
tıksız da Şavhal tuthuçsuzğa sanalğandı. Kesi
da kesleri tukumdan Burhu deb bir kıznı süyreb,
aña uçhara iynarla etib aylanñan, kesine tab tüş-
se, amanlık eterge asırı tartınmağan, ötürükden
artılmavçu, ayıb-uyat hazna tıymağan adam bolğan-
dı. (Burhu degen tişiriv bir cıldan kozlavdan
ölgendi. Tiyre kabırlada asıratmaybız, kıznı,
caşnı amanña üretgen tişirıvğa adetdeça sıy
berib asırasak, caş tölüge tabsız ülğü bolluk-
du deb, Sılpağarları davur-süyürge cetib, ana
cuvukları ölüknü korata başlağanlarında,
tiyrede esli adamla sağayıb kaytarthandıla).
Hurmetli keñ caylıklada hata ete, mal mıs-
hıta, uçhara körgen zatlarına kol cetdire
cürügen Şavhal bla Şakay, Gapalawnu stawatına
konñanlıkğa, osal kılıkların tohtatmağan-
dıla, «ol berdi, bu berdi, birsiden-birinden satıb
aldık» deb, marka kozu-koy keltirib, kaba tur-
ğandıla.
Gapalawla, cuk sezib, kabhan malla cetek-
lebmi keldile eken deb, seskeklenñença haparla ay-
tadıla. Alay a koşha tüşgen konaknı çirkit-
gen adet cokdu, ol sebebden koş tamada da gitçe-
sine «sak bol, bıla ayıb aldırmasınla» degenden
arı, aranı açıklarça katı söz aytalmağandı.
Bir kün Gapalaw, koyları bla marka kozula-
dan bir bölekni sürüb, Narsanada bayrım künlede
cıyılıvçu bazarğa tüşüb ketgendi. (Marka ko-
zulanı arı anaları katış sürüb eltib, anda sa-
tıb, ana koylanı ızlarına sürüb kaytarıb tur-
ğandıla). Koşda (koş degende da başı cabık
koşları bolmağandı, koş kereklerini üsüne
kiyiz cabıb, kesleri wa camçı tübüne kısı-
lıb keçinñendile) gitçe Gapalaw, Adilgeriy, Şaw-
hal, Şakay kalğandıla.
Gapalawnu koy sürüvü İjalanı koy sürüvge
koşulğandı. (Haparçılanı bir-birleri Şawhal
iş etib koşhandı da deydile). Sürüvleni ayır-
ğan zamanda ğırmır bolğandıla.
Tınç oğurlu adam İjalanı Umar, iñirala sü-
rüvnü stawatha tıyıb sanağanında, onaltı kozu-
lu koy cetmegendi. Stawatda ak at bolğandı,
Umar aña minib, Gapalawnu koşuna malların iz-
ley barğandı.
— Ayırğan közüvde talay malıbız sizni sü-
rüv bla ketib kalğandı. Alağa kelgenme,— degendi.
— Bizde başha mal cokdu,— degendi gitçe Ga-
palaw. Bilib, bilmey aythan ese da belgili tüldü.
— Alay degen kalaydı? Sizni sürüvden baş-
hağa koşulmağandı sürüvübüz. Malla sizni sü-
rüvde bolurğa kerekdile,— degendi Umar.
— Bizde başha mal cokdu, alan, aythanımı
eşitmeymise?— degendi Gapalaw.
— Sizden sora işekli bolur ceribiz cokdu.
Mallanı kayrı ese da koratdığız, bir işeksiz.
Köb olturğan konaklarıñı halisin da köble bi-
ledile. Haparların eşitib turabız,— degendi Umar.
— Mallanı kaytarığız. Ne etdigiz esegiz da siz
etdigiz,— deb ilinñendi.
— Ne zatla zımpıldaysa, alan? Kertda, avuzum
bardı deb, avuzuña kelgenni bırğab barma. Teyri,
avuzuñu kulak artlarıña deri cırtılğanın
körüb kalırsa,— deb hını etib, sözge koşulğan-
dıla konakla da. Alay bla arada davur çıkğan-
dı. Çörçek caşla Şawhal bla Şakay sen bizge to-
novçula-ğuduçula at atab deb, söz añılarğa, oyla-
şırğa izlemey, Umarnı alayda oğuna tüyüb, er-
nin-burnun kan cuğu etib aşırğandıla.
Umar, kanı bla ak atnı kabırğasın kı-
zartıb, koşha kaythandı. İjalanı koşçula anı
alay körgenlerinde, sabırlık salayık deyalma-
ğandıla, «tüyüvnü kazık oynatıb körgüzteyik»
deb, kazık, tayak tüyüşge kobub, kuralıb kal-
ğandıla.
Talay künnü tınçlığı bolmay, cukusu ka-
lıb, cunçub, tışında aylanñan ullu Gapalaw da,
ol kün iñirde Narsana bazarından, keçirek etib,
arıb kaythandı. Nögerleri kündüz bola aylan-
ñanlarından cuk aytmağandıla. Gapalaw, at
cerin başına, castık ornuna, cavurluğun da
tübüne töşek ornuna atıb, camçığa çulğanıb,
cukuğa sinñendi.
Gözetçi Adilgeriy, cılkını ertdenlikge tuz-
burunlağa kaytarıb, stawatha aylanñanı bla,
İjalanı koşladan toğuzavlan, birer kazık
alıb, Gapalawla stawatına silkinib kelgenlerin es-
leb, aladan alğa cetib, hapar berirge çabhandı.
Barsa, gitçe Gapalaw iynek savarğa kozğala, tü-
nene Umarnı tüyüb, hata etgenlerine sağayıb tur-
ğaı Şawhal bla Şakay, kobub, seskekli bolub,
kayrı ese da kurala aylana, ullu Gapalaw da ca-
mçı tübünde sozulub cuklay. Adilgeriy, anı
türtüb uyathandı da:
— Alan, İjaları birer kazık alıb, çabıb
kelelle. Ollahiy, igilikge kelmeyle, kob örge,—degendi.
— Toba-asto, kelme-koy. Kazık alıb çabarça,
ne hatabız cetgendi?—deb, cukusundan igi da aya-
zımağanlay cuvab etgendi. Olsağatlay, koş ta-
mada İjalanı Mussa, karnaşdan tuvğanla, kar-
naşları — toğuz adam, birer kazık, tayak alıb
cetgendile. İynek tübüne olturğan Gapalawğa
igi cetdirgendile, andan berlak atlab, camçı
tübünden költürüle kelgen tamada Gapalawğa ce-
tib, sermegendile. İjalanı Mussa Gapalawnu ku-
lak başına kazıknı salıb cibergendi. Gapa-
law es taşlab, ızına cığılğandı. Cañı cü-
lünñen başını mañılay artına çirçik kan tam-
çıla çıkğandıla. İjaları, Gapalawnu tirilal-
mağanın eslegenley, çot terenñe ketgenin sezib, er-
lay alaydan korağandıla. Şakay bla Şawhal,
alanı kele turğanların körgenley oğuna, canlab,
buğub kalğandıla. Kavğa köznü cumub açhan
çaklı kesek zamanña tavusulğandı.
Caylıkda koşlağa kuvğun etilgendi.
Koşçula, atlı-cayav bolub, çabıb cetgendile da,
Gapalawlağa boluşluk eterge küreşgendile. Alay
a tamada Gapalaw, es taşlağanından biraz ayazı-
ğança körünñenlikge, tirilalmağandı, tunçu-
ğub, abzırab, adam tanıyalmay, katındağı karnaşına:
— Gıqğa kaydadı?—deb, tili böldürğü ete so-
rurğa küreşgenden arı uzak söleşalmay, açılal-
may kalğandı. Caşnı halın tab körmey, elge
korathandıla. Gapalaw, Kart-curtha, üylerine
cetib, anda avuşhandı.
Anı ahlusu-teñi da keslerin tıyalmağandıla,
açıvlanñanları bla cıyıla kelib, İjalanı
koşha ot salıb, kışha cıyğan katıkların
çaçıb, tögüb, tabsız zatla etgendile. Dert kaytar-
ğanlıkları bolğandı.
İş südge tüşgendi. «Allında tüyülgen sense,
açıvlanıb cetgenim bla men urğanem» de da, ayıb-
nı boynuña al, senñe asırı katı bolluk tüldü-
le. Mussağa va «birev üçün, barıb, birevnü öltü-
rürge ne işiñ bar edi?» — deb, avur azab sallık-
dıla»—deb kadalğandıla da, «mallarımı kay-
tarığız» deb kıshandan arı ne alda, ne artda ha-
tası-hıyanatı bolmağan tınç adam Umar, urğanem
deb, ayıbnı kesine alğandı. Anı üçün üç cıl
türme azab çegib kaythandı.
Nasıbın saklab, aña kurala aylañan bir
cigit ulannı, birevleni osallıklarından çık-
ğan çurum keltirgen ilinmek acaldan alay ölüb
ketgeni camağatha avur tiygendi, köbleni cürek-
lerin kıynağandı. Ol zamanlada belgili cırçı
Botaşlanı Hacibek (Hacibek bla Alibek bolğa-
nın katışdırıb, ayıralmay aytadıla) zamansız
ölgen Gapalawğa cır etgendi. Botaş ulu, pravlen-
de kağıtçı kullukda işlegen kişi, kağıtha-
kalamğa usta, fahmulu adam bolğandı.
Bu ömürnü birinçi cıllarında etilgen ca-
ñı cır ol közüvlede camağatda em köb cır-
lañan, halk ayırıb süygen cırladan birine
burulğandı. Adamla cıyılğan cerlede «Gapa-
lawnu cırın cırlaçığız» deb köble tilegendi-
le.
Ol cır busağatda karaçay kitablada «Gapa-
law» deb, basmalanıb çığıwçu cır tüldü. Kerti-
di, talay tizgini ekisinde da bir-birlerine keli-
şedile, ansı kalğanları başhadıla: kimle esele
da eski cırnı tamırı bla türlendirib, zamanña
kelişdirirgemi küreşgendile, oğese başha cır
bolub, andan talay tizgin tüşübmü kalğandı, tüzü
bılaydı deb aytırğa kıyındı.
Cır camağat süygen, ariw makamlı alay
igi cır bolub çıkğanında, Gapalawnu ahluları
Botaş uluğa eki iynek bergendile. İja ulu Mussa
da, cırdan kesin koratır üçün, bir cerli at
bergendi, deydile. («Cırçığa mal bergença» deb
söz bardı) Alay a cırnı etgen kişi ho bolğan-
lıkğa, camağat cırnı tüzlüğün kıyışdı-
rırğa izlemegendi. Mussa-kavumu, başha sıltav-
ları da bolmağanlay savlay halknı avuzunda cü-
rügen, «Seni öltürgen İjalanı Mussadı» degen söz-
leni avurluğundan kutulalmay, malların-rıshı-
ların satıb, Türkge köçüb ketgendile.
Kerti iskusstvonu küçü alaydı.
Ol cıllada Karaçayğa kele aylanñan ma-
car alim V. Pröle, camağatda cañı tuvub, kı-
zıv cürügen cırnı da, birsi folklor materi-
allanı talayını birgesine cazıb alıb, 1909 cıl-
da Budapeşt şaharda basmalağandı.
Gapalaw bla nekyahlı kız Çotçalanı Tana arta-
rakda Shawatda Hasanladan birevge erge ketgendi.