KARACHAYLI - Blogcu

31/5/2008

NED�? NED�?

NED�? NED�?
Bayramuklan� Fatima

Halk nesi bla halkd�? Bizge" Kara�ayl�ma"deb aytd�r�an nedi?
Kays� �artlad�la ? Can�b�z ta��l�b tur�an Koban, Teberdi,
Cegetey,GUM �zenlemi, o�ese teppelerin k�kge tireb tur�an tawlam�? Nedi bizni "tawluma" deb �htemlendirgen?! Tart�w so�ulsa ,��b tebseribiz kelgenmi? Ayrann�, nart�h g�rc�nn�
c�rnan�, bek erkeletib a�a�n�b�zm�? Nedi bizni Kara�ayl� etgen? T�L�B�Z? ADEB-NAMIS �artlar�b�z? Bir-biribizge:"Alan.."
deb--sele�genibiz?!
Biz ,�ille cawlukla da k�sma�an, katapa �epkenle da kiymegen,
buru�ula�a iynar aytada bilmegen,kiyiz basar�a, boza eterge da �renmegen kawum, nek karayb�z �tgen �m�rlege alay. nege ese da
tans�k bol�an�a, neni ese da andan beri ke��r�rge izlegen�a?!
Kan�b�zda bolur an� s�ltawu. �tgen �m�rde milletni k�rmegeni ,
�ekmegeni kalma�and�. A�l�k , tokluk da har tawlu �yde bol�and� konak.
�gilikge wualan�b,igi �artlar�n saklar�a
k�re�ib kelgen halk, c�y�rma birin�i �m�rge kuru millet at�n t�l, tilin, adeb-nam�s �artlar�n, tin bayl��n
c�regine s�y�nd�r�b �td�rgendi.
�tgen �m�r koy�an s�nam, aman� igisi bla da, halibizde, ca�aw�a karawbuzda, har nege ba�a beriw�b�zde keb zat�b�zn� t�rlendirgendi. Keb tawlu b��n tawlar�na s�y�n�b
ca�a�ann� keslerine az�a sanayd�la,k�ble ak�llar�-bilimleri bla b�tewduniya daraca�a ��b, atlar�n, halkn� at�n da igi bla aytd�rad�la.....

Arab�zda ANA tilibizni bilmegenle da az t�ld�le, ADEB--NAMIS
coruklar�b�zn� eskige sana�anla da t�beydile, tin bayl��b�z bar-cok ese da istemegenle da bard�la. Alay bolsa
da aslam�b�zn� kan�b�z turad� biya��nlay. OL a, eski c�rla�a
da, �ille cawlukla�a da ,�tgen �m�rn� ba�ha �zlar�na da turad� tans�klay.
ADEB--NAMIS urla�an c�y�rma birin�i �m�rn� al c�llar�n da buru�u k�zn� buyu�a biliw�n, nam�s�na bekligin,ariwluk�a tab�n�wun, kubulur�a ��l��n oyuwlar�nda sakla�an �ille cawluknu saklamay ne etgin?

Seyir t�lm�d� ata�-- ana�, halk�� esinde sakla�an zat,seni
ba��dan �tgen�a bolub , c�regi�e �m�rl�kge t�yrelib kal�an�..

Yorum (0) Yorum yaz! Kal�c� Ba�lant�

22/12/2007

Bashuyuk

Yorum (4) Yorum yaz! Kal�c� Ba�lant�

1/11/2007

On tort c�l

ONT�RT CIL

Ne ��n bol�and� b�llay k�n�b�z ?

Bu soruvuma art�kd� cuvab.

Nek etilgendi b�llay art�kl�k?

Men a��lamay sorama bir zat:

Kartlam� etdile bir ullu palahn� ?

O�ese sabiyle buzdula kral zatn� ?

men a��lamay sorama bir zatn�:

Nek izlegendile b�llay bir amanl�kn� ?

Men a��lamay sorama bir zatn�::

Kasay ulumu etdi uyalt�r zatn�?

O�ese ba�at�r ulumu kraln� satd�?

�tlege cok etib kart, anna-bala,

s�r�b c�yd�la mal va�onla�a,

��n�� y�k�a eltib kuydula...

Halk�m� be� etib biri yelgen edi colda

14 c�ln� wa turduk t��nda

Tawla�a iye bolub ba�hala

Mikoyan �ahar bol�and� ba�ha -

At� da ba�ha, kesi da ba�ha.

Nen�a anala kald�la balas�z!

Nen�a balala kald�la anas�z!

Nen�a karna�la kald�la ege�siz !

Nen�a ege�le kald�la s�ygensiz!

Nen�a k�z�b�z ��kd�la erge,

Raz� bolmay�n ba�ha milletge !

Nen�a ahlubuz kald�la canas�z,

Entda turalla ala duwas�z .

Halk�m kaythan edi s�ygen tawla�a...

Kartla c�layd�la cat�b ta�la�a...

Keble ketdile sizge termile,

Kart-Curt, Teberdi, Arh�z �zen�e...

Ke�, cumu�ak bolsun cathan cerigiz,

Zarawatl�kda �lgenleribiz...

2-�i noyabr kals�n �m�rge

..... k�y�nl�k

Allah bermesin bizge!

Yorum (0) Yorum yaz! Kal�c� Ba�lant�

1/10/2007

KARA�AY- MALKAR NI k��r�lgeni

Yorum (0) Yorum yaz! Kal�c� Ba�lant�

1/10/2007

KARA�AY-MALKARNI K��R�LGEN�

Yorum (0) Yorum yaz! Kal�c� Ba�lant�

1/10/2007

Karachay-Malkar n� azab kunler�

Temir colnu sal aga� etib,c�k ta��v�u vagonlan� da sav halkga aga� sand�k etib,��yleb,k�n ��kganga a��rgan k�z�vlerinde ba�lanngan edi k��g�n��l�kn� cars�vlu colu.An� k��r�mla blam�,c�lla blam�,sal aga�ga canlar� savlay minngenle t�kgen c�lamuk blam�,ogese eski bolurga unamagan curek carala blam� �l�eleyik bilmeyme.

S�yl� ALLAH �m,kat�l�k,art�kl�k eterge k�lleri barganlan�,c�reklerin cumu�at! Can tatl�d�,birevn� kolundan birev a��maz�a,karuvlu karuvsuznu can�na termilmez�a et! K��ng ulludu,c�rekleni da b�layt�n sarkan cagas�n� da,ba�ga suvlan� da tazalarga adam balas�na bolum da,oyumluluk da ber!Burhu(az) halk�m �ekgen �eksiz k�y�nl�kn� endi ki�ige s�natma.

Yorum (0) Yorum yaz! Kal�c� Ba�lant�

16/9/2007

GAPALAU

GAPALAV"

Laypanlan� Seyit

(ayt�l�an caz�v�u em jurnalist)

Kartcurt�u S�lpa�arlan� Tomay �lgenden so-

ra, �ks�z kal�an eki ca�� Gapalaw bla G�q�a

�yn� mallar�n ata-karna�n� �lyasn� ko�u ka-

t�� ncur�otada (endigi �Krasno�or� sovhoznu

Koban� ar� can� k�nbetlerindegi k�z�l kaya-

l� cerlerinde bir �zen) tutuv�an edile. Deme�ili

mal iyesi ki�i G�qq�� ulu �lyas karna��n� �k-

s�zlerin ayakland�r��n�� birgesinde tuthand�.

Ca�la, �lyas stanseden arendge al�b, k�b c�ln�

stawat sal�b, �y�rs�n�b tur�an o�urlu cerde

mal �z�ndan, s�r�v k�y�r�nda c�r�b, ��n�k-

�an as�vlu adamla bol�and�la. Ko�nu kesleri

c�r�t�r�a h�ysabha cetgenlerinde, ata kar-

na�dan ay�r�l�b, kesi �zlar�n t�zetib ba�la�and�la.

Gapalaw ol c�ln� caz art�nda ko�un cay-

l�k�a Murduh-ba��na ��ar�and� (�um-ba��

avu�dan Biy�es�n taba �rgerek bar�b, suv Koban

boynuna sarkgan �zenleni biridi). Alayda Maka-

l� k�l��kden uzak bolmay, stawat sal�b cara�hand�la.

Ol t�benirek cayl�klada, ala�a calan ko�-

la o�ay, �kat�n ko�la� da (�ydegileri bla ��-

��w�ula) cerle�iv�endile. Tab, Murduh i�in, tav

k�tl�kla etib, bi�en i�leb, mal k��lathanla

da bol�and�la. Ol miyik, ba� cerlede, boranla

suvura, k�rt basa, k��n� a��rmakl�k k�y�n-

l�kd�, alay a tavlu ki�i mal k�y�r�nda zav-

uk etib �m�r�nde da ca�ama�and�, cayl��n�

ornunda k��n �td�rgeni da caz�vum buyur-

�an bir kudretdi deb, kesin katd�ra bar�aid�.

K�z bla ca�ha bir �kozuda� s�z tavusub,

�ekin�i kozuda� �ylendiriv adet c�r�gendi, de-

meklik, b�y�l tuv�an kozulan�, markalan� k�-

z�v�nde s�z tavusul�an bolsa, kelir c�l marka-

lan� k�z�v�nde k�z ��ar�and�la. Haz�rla-

n�r�a bir c�l berilgen bol�and�.

Ko��unu kay��s� mal�d�, Gapalaw bla G�q-

�a, ko� n�ger c�lk�� Kab��klan� (atavul

tukumudu) Adilgeriy, ko�nu bar��-kel�i cu-

mu�lar�n, ca� adamla bolsala da, zaman�nda ca-

ra�d�r�b, mallan� da cars�tmay, kadal�b, r�s-

h�lar�n ayn�t�b, tirilib ba�la�and�la.

Hon�u ko��ula, cayl�klan� mal��lar�

bir�a tiri eki ca� adamn�, atlar�n ay�r�b da

k�b k�re�mey, Gapalawla deb koy�and�la. Ullu

Gapalaw, git�e Gapalaw deb ay�rthand�la, cayl�k-

la cama�at�n� aras�nda k�b�s�ne c�r�gen at-

lar� da alay bol�and�. Cayl�klan� adeti va

�m�rleden beri da tama�ad� — ertdenblas�nda bir

k�y�rlar�nda, s�z ��n, Gumba�� ayr�da bir tab

�am s�z ayt�lsa ne da bir ca�� hapar e�itilse,

i�irge o�ar� k�y�r�na, s�z ��n, Mi�i-Taw

etekledegi ko��ula�a deri cetib kal�v�and�.

Mal��ladan abadan adam bolma�an ko�ha

�ca� ko�� dev�endile. Gapalaw kesi demen�ili

adam bol�anl�k�a, �� ca� adam c�y�l�an

ko�u allay�rak ko�ha u�a�and�. Gapalawlan�

ca� ko�una havlerek ba�ha ca� adamla da co-

lu�uv�u bol�and�la. Kaw�a ��k�an k�z�vde

ko�ha Kandavurladan �avhal bla �akay deb, eki

u�hara adam kelib t��gendile. (Atavul tukumlar�

bla atlar�n caz�b koyama).

Ekisi da as�r� tab adamla bolma�and�la. Ar-

t�ks�z da �avhal tuthu�suz�a sanal�and�. Kesi

da kesleri tukumdan Burhu deb bir k�zn� s�yreb,

a�a u�hara iynarla etib aylan�an, kesine tab t��-

se, amanl�k eterge as�r� tart�nma�an, �t�r�kden

art�lmav�u, ay�b-uyat hazna t�yma�an adam bol�an-

d�. (Burhu degen ti�iriv bir c�ldan kozlavdan

�lgendi. Tiyre kab�rlada as�ratmayb�z, k�zn�,

ca�n� aman�a �retgen ti�ir�v�a adetde�a s�y

berib as�rasak, ca� t�l�ge tabs�z �l�� bolluk-

du deb, S�lpa�arlar� davur-s�y�rge cetib, ana

cuvuklar� �l�kn� korata ba�la�anlar�nda,

tiyrede esli adamla sa�ay�b kaytarthand�la).

Hurmetli ke� cayl�klada hata ete, mal m�s-

h�ta, u�hara k�rgen zatlar�na kol cetdire

c�r�gen �avhal bla �akay, Gapalawnu stawat�na

kon�anl�k�a, osal k�l�klar�n tohtatma�an-

d�la, �ol berdi, bu berdi, birsiden-birinden sat�b

ald�k� deb, marka kozu-koy keltirib, kaba tur-

�and�la.

Gapalawla, cuk sezib, kabhan malla cetek-

lebmi keldile eken deb, seskeklen�en�a haparla ay-

tad�la. Alay a ko�ha t��gen konakn� �irkit-

gen adet cokdu, ol sebebden ko� tamada da git�e-

sine �sak bol, b�la ay�b ald�rmas�nla� degenden

ar�, aran� a��klar�a kat� s�z aytalma�and�.

Bir k�n Gapalaw, koylar� bla marka kozula-

dan bir b�lekni s�r�b, Narsanada bayr�m k�nlede

c�y�l�v�u bazar�a t��b ketgendi. (Marka ko-

zulan� ar� analar� kat�� s�r�b eltib, anda sa-

t�b, ana koylan� �zlar�na s�r�b kaytar�b tur-

�and�la). Ko�da (ko� degende da ba�� cab�k

ko�lar� bolma�and�, ko� kereklerini �s�ne

kiyiz cab�b, kesleri wa cam�� t�b�ne k�s�-

l�b ke�in�endile) git�e Gapalaw, Adilgeriy, �aw-

hal, �akay kal�and�la.

Gapalawnu koy s�r�v� �jalan� koy s�r�vge

ko�ul�and�. (Hapar��lan� bir-birleri �awhal

i� etib ko�hand� da deydile). S�r�vleni ay�r-

�an zamanda ��rm�r bol�and�la.

T�n� o�urlu adam �jalan� Umar, i�irala s�-

r�vn� stawatha t�y�b sana�an�nda, onalt� kozu-

lu koy cetmegendi. Stawatda ak at bol�and�,

Umar a�a minib, Gapalawnu ko�una mallar�n iz-

ley bar�and�.

— Ay�r�an k�z�vde talay mal�b�z sizni s�-

r�v bla ketib kal�and�. Ala�a kelgenme,— degendi.

— Bizde ba�ha mal cokdu,— degendi git�e Ga-

palaw. Bilib, bilmey aythan ese da belgili t�ld�.

— Alay degen kalayd�? Sizni s�r�vden ba�-

ha�a ko�ulma�and� s�r�v�b�z. Malla sizni s�-

r�vde bolur�a kerekdile,— degendi Umar.

— Bizde ba�ha mal cokdu, alan, aythan�m�

e�itmeymise?— degendi Gapalaw.

— Sizden sora i�ekli bolur ceribiz cokdu.

Mallan� kayr� ese da koratd��z, bir i�eksiz.

K�b oltur�an konaklar�� halisin da k�ble bi-

ledile. Haparlar�n e�itib turab�z,— degendi Umar.

— Mallan� kaytar��z. Ne etdigiz esegiz da siz

etdigiz,— deb ilin�endi.

— Ne zatla z�mp�ldaysa, alan? Kertda, avuzum

bard� deb, avuzu�a kelgenni b�r�ab barma. Teyri,

avuzu�u kulak artlar��a deri c�rt�l�an�n

k�r�b kal�rsa,— deb h�n� etib, s�zge ko�ul�an-

d�la konakla da. Alay bla arada davur ��k�an-

d�. ��r�ek ca�la �awhal bla �akay sen bizge to-

nov�ula-�udu�ula at atab deb, s�z a��lar�a, oyla-

��r�a izlemey, Umarn� alayda o�una t�y�b, er-

nin-burnun kan cu�u etib a��r�and�la.

Umar, kan� bla ak atn� kab�r�as�n k�-

zart�b, ko�ha kaythand�. �jalan� ko��ula an�

alay k�rgenlerinde, sab�rl�k salay�k deyalma-

�and�la, �t�y�vn� kaz�k oynat�b k�rg�zteyik�

deb, kaz�k, tayak t�y��ge kobub, kural�b kal-

�and�la.

Talay k�nn� t�n�l�� bolmay, cukusu ka-

l�b, cun�ub, t��nda aylan�an ullu Gapalaw da,

ol k�n i�irde Narsana bazar�ndan, ke�irek etib,

ar�b kaythand�. N�gerleri k�nd�z bola aylan-

�anlar�ndan cuk aytma�and�la. Gapalaw, at

cerin ba��na, cast�k ornuna, cavurlu�un da

t�b�ne t��ek ornuna at�b, cam��a �ul�an�b,

cuku�a sin�endi.

G�zet�i Adilgeriy, c�lk�n� ertdenlikge tuz-

burunla�a kaytar�b, stawatha aylan�an� bla,

�jalan� ko�ladan to�uzavlan, birer kaz�k

al�b, Gapalawla stawat�na silkinib kelgenlerin es-

leb, aladan al�a cetib, hapar berirge �abhand�.

Barsa, git�e Gapalaw iynek savar�a koz�ala, t�-

nene Umarn� t�y�b, hata etgenlerine sa�ay�b tur-

�a� �awhal bla �akay, kobub, seskekli bolub,

kayr� ese da kurala aylana, ullu Gapalaw da ca-

m�� t�b�nde sozulub cuklay. Adilgeriy, an�

t�rt�b uyathand� da:

— Alan, �jalar� birer kaz�k al�b, �ab�b

kelelle. Ollahiy, igilikge kelmeyle, kob �rge,—degendi.

— Toba-asto, kelme-koy. Kaz�k al�b �abar�a,

ne hatab�z cetgendi?—deb, cukusundan igi da aya-

z�ma�anlay cuvab etgendi. Olsa�atlay, ko� ta-

mada �jalan� Mussa, karna�dan tuv�anla, kar-

na�lar� — to�uz adam, birer kaz�k, tayak al�b

cetgendile. �ynek t�b�ne oltur�an Gapalaw�a

igi cetdirgendile, andan berlak atlab, cam��

t�b�nden k�lt�r�le kelgen tamada Gapalaw�a ce-

tib, sermegendile. �jalan� Mussa Gapalawnu ku-

lak ba��na kaz�kn� sal�b cibergendi. Gapa-

law es ta�lab, �z�na c��l�and�. Ca�� c�-

l�n�en ba��n� ma��lay art�na �ir�ik kan tam-

��la ��k�and�la. �jalar�, Gapalawnu tirilal-

ma�an�n eslegenley, �ot teren�e ketgenin sezib, er-

lay alaydan kora�and�la. �akay bla �awhal,

alan� kele tur�anlar�n k�rgenley o�una, canlab,

bu�ub kal�and�la. Kav�a k�zn� cumub a�han

�akl� kesek zaman�a tavusul�and�.

Cayl�kda ko�la�a kuv�un etilgendi.

Ko��ula, atl�-cayav bolub, �ab�b cetgendile da,

Gapalawla�a bolu�luk eterge k�re�gendile. Alay

a tamada Gapalaw, es ta�la�an�ndan biraz ayaz�-

�an�a k�r�n�enlikge, tirilalma�and�, tun�u-

�ub, abz�rab, adam tan�yalmay, kat�nda�� karna��na:

— G�q�a kaydad�?—deb, tili b�ld�r�� ete so-

rur�a k�re�genden ar� uzak s�le�almay, a��lal-

may kal�and�. Ca�n� hal�n tab k�rmey, elge

korathand�la. Gapalaw, Kart-curtha, �ylerine

cetib, anda avu�hand�.

An� ahlusu-te�i da keslerin t�yalma�and�la,

a��vlan�anlar� bla c�y�la kelib, �jalan�

ko�ha ot sal�b, k��ha c�y�an kat�klar�n

�a��b, t�g�b, tabs�z zatla etgendile. Dert kaytar-

�anl�klar� bol�and�.

�� s�dge t��gendi. �All�nda t�y�lgen sense,

a��vlan�b cetgenim bla men ur�anem� de da, ay�b-

n� boynu�a al, sen�e as�r� kat� bolluk t�ld�-

le. Mussa�a va �birev ��n, bar�b, birevn� �lt�-

r�rge ne i�i� bar edi?� — deb, avur azab sall�k-

d�la�—deb kadal�and�la da, �mallar�m� kay-

tar��z� deb k�shandan ar� ne alda, ne artda ha-

tas�-h�yanat� bolma�an t�n� adam Umar, ur�anem

deb, ay�bn� kesine al�and�. An� ��n �� c�l

t�rme azab �egib kaythand�.

Nas�b�n saklab, a�a kurala ayla�an bir

cigit ulann�, birevleni osall�klar�ndan ��k-

�an �urum keltirgen ilinmek acaldan alay �l�b

ketgeni cama�atha avur tiygendi, k�bleni c�rek-

lerin k�yna�and�. Ol zamanlada belgili c�r��

Bota�lan� Hacibek (Hacibek bla Alibek bol�a-

n�n kat��d�r�b, ay�ralmay aytad�la) zamans�z

�lgen Gapalaw�a c�r etgendi. Bota� ulu, pravlen-

de ka��t�� kullukda i�legen ki�i, ka��tha-

kalam�a usta, fahmulu adam bol�and�.

Bu �m�rn� birin�i c�llar�nda etilgen ca-

�� c�r ol k�z�vlede cama�atda em k�b c�r-

la�an, halk ay�r�b s�ygen c�rladan birine

burul�and�. Adamla c�y�l�an cerlede �Gapa-

lawnu c�r�n c�rla��z� deb k�ble tilegendi-

le.

Ol c�r busa�atda kara�ay kitablada �Gapa-

law� deb, basmalan�b ��w�u c�r t�ld�. Kerti-

di, talay tizgini ekisinde da bir-birlerine keli-

�edile, ans� kal�anlar� ba�had�la: kimle esele

da eski c�rn� tam�r� bla t�rlendirib, zaman�a

keli�dirirgemi k�re�gendile, o�ese ba�ha c�r

bolub, andan talay tizgin t��bm� kal�and�, t�z�

b�layd� deb ayt�r�a k�y�nd�.

C�r cama�at s�ygen, ariw makaml� alay

igi c�r bolub ��k�an�nda, Gapalawnu ahlular�

Bota� ulu�a eki iynek bergendile. �ja ulu Mussa

da, c�rdan kesin korat�r ��n, bir cerli at

bergendi, deydile. (�C�r��a mal bergen�a� deb

s�z bard�) Alay a c�rn� etgen ki�i ho bol�an-

l�k�a, cama�at c�rn� t�zl��n k�y��d�-

r�r�a izlemegendi. Mussa-kavumu, ba�ha s�ltav-

lar� da bolma�anlay savlay halkn� avuzunda c�-

r�gen, �Seni �lt�rgen �jalan� Mussad�� degen s�z-

leni avurlu�undan kutulalmay, mallar�n-r�sh�-

lar�n sat�b, T�rkge k��b ketgendile.

Kerti iskusstvonu k�� alayd�.

Ol c�llada Kara�ay�a kele aylan�an ma-

car alim V. Pr�le, cama�atda ca�� tuvub, k�-

z�v c�r�gen c�rn� da, birsi folklor materi-

allan� talay�n� birgesine caz�b al�b, 1909 c�l-

da Budape�t �aharda basmala�and�.

Gapalaw bla nekyahl� k�z �ot�alan� Tana arta-

rakda Shawatda Hasanladan birevge erge ketgendi.

Yorum (0) Yorum yaz! Kal�c� Ba�lant�

16/8/2007

Gay�lan� Tahir-Tahir GAEV-Tokay Mirza-�brahim Zugul

Yorum (0) Yorum yaz! Kal�c� Ba�lant�

16/8/2007

BA�H�Y�K 100.YIL

Yorum (0) Yorum yaz! Kal�c� Ba�lant�

4/4/2007

AK SIRTDAN MANGA DER� - SEN� AVAZING

AK SIRTDAN MAÑÑA DER� SEN� AVAZIÑ

Sozaylan� Ahmat

Ol pariy edi, börütut tulpar pariy. Tomurovboyun, keñs�rt, çuburkuyruk, cititi�. At� da - Tutar dep. Ellileni köbüsü Açan� iti devçü edile. Akcürek adamn� kat�nda köz karam�, dariyça, s�ydam, taza. Kir niyetlini körgenley bilip koyuvçu edi, deydile. Ol tiyrede an� tan�magan cok edi. Köp börünü kesgenin da ayt�vçudula. Hapar�m an� üsündendi, ol da kaphand� da köçgünçülük otun.

Keçeni t�ñ�s�z �o�lugu biylegen, ayça, tögerek arbazda Tutar kesine cer tabalmay aylana ketip, gimhotun kökge tiredi da, horsunup turgan cüregin cansara, önün bo�lap, uludu. Kökde kimge ese da bir zat aythança... Tiyre itle guzabaga kald�la. Birleri üre, birsileri va, öz tillerinde Tutar aythann� añ�lap, uluy ba�lad�la. Keçe kañ-kuñdan toldu, cer seskeññen etgença, kayala cañ�rgan avazlar� bla cuvaplad�la.

Bir kesekden üynü e�igi aç�l�p, uru� uvathan sol butun da süyrey, Aça ç�g�p keldi. Ol g�y� ta�ladan etilgen tapqada olturdu da tütün kab�nd�r�p, teren-teren tarta ba�lad�. Tutar iyesini all�na bar�p çökdü. �yesi va ullu kollar� bla an� kesine tart�p kuçaklad� da, ariuv ayt�p, har zamandaça, kubultur umut etdi. Pariy a kayg�l� s�ns�vun tohtatalmad�.

- Tutar, harip, ne ese da bir t�ñ�s�zl�g�ñ a bard�, - dedi Aça. Pariy söle�e bilse, Aça ömüründe s�namagan, ol ugay ese, an� atas� da e�itmegen, bir insan da körmegen palah an� halk�na cetip kele turgan�n ayt�r�k bolur edi, bayam.

Tañ alas� az belgi bere ba�lagand�. carat�l��n� Allahdan kelgen �o�lugun caral� ete, andan, tübünden bitev cer kötürüle, tarn� içine gürüldegen köp ogursuz tavu�, köp kara ma�ina kirip keledi. Tarn� için eki car�p, tunçukdura halkn� c�r�n, sar� tañn� atd�rmazga, üylede ot cakd�rmazga dep keledile ala. Sar� kayala miñ avazlar�nda bildire ol palahn� kezivün.
El a �o�. El a - cuklay...

Tutar tö�den karayd� ol bolumga, közleri cana. "El nek tebe bolmaz, nek kötürülmeydi? - Bu kara kuzgunla nek kirdile elge? Halk turup, alan� nek talamayd�, nek k�stamayd�, nek kuvmayd�?.." Pariy, ol t�ñ�s�zl�g� için küydüre, en�ge, üyge çapd�. Ol da tö�den eni�ge, Açan� üyünü all�nda da bir ma�ina tohtad�. Andan h�n� tü�gen adamlan� atlaganlar�n, iyislerin oguna caratmad� it. Aladan biri sehleni k�l�çlar�n ayag� bla urup atd�rd� da, arbazga suhu kirip tebiredi. Tutar, ürgen zat etmey, an� colun kesip tohtad�. Adam bla it bir birlerine karad�la, betden-betge. Ogursuz edi kelgenni közleri. Allayn� üyge ciberirge carar�q tüyüldü, dedi itni cüregi.

Ol adam h�n� k�ç�rd�. Pariy tepmedi. Adam alga atlam etdi. �t da atlad� alga. Adam belbavunda tag�l�p turgan kapdan kara zatn� ç�gard�. Tutarn� közlerine kan çapd� da, ol, ak ti�lerin ot çakd�ra, aman adamn� üsüne sekirirge haz�rland�. Alaylay kim ese da cetip, pariyni boynundan kat� kuçaklad�. Ol Aça edi.

Elni töben can�ndan, ogar� can�ndan da ti�iruvlan� sarnavlar�, sabiyleni k�ç�r�klar� ç�ga ba�lad�. Üynü içinden Açan� kat�n�n� cüreksinip c�lagan� da e�itildi. Askerçileni oramdan karaganlar� da, üynü kur�alaganlar� da savutlar�n kollar�na alganlay, aç�vlan�p k�ç�ra, a��kd�ra turganlay, Aça ma�inaga k�s�mla eltip atd� da, ar� ketip arlakda turgan itine canlad�. Ekisi da keslerin bir-birge atd�la, eki taza, halal cürek. Aça pariyni kesine k�s�p, antl� teñinça, kat� kuçaklad�. Tutar a ne eterge bilmey, iyesini z�b�r tuzlu sakal�n katlap-katlap calad�. Alayda añ�lad� carl� pariy ay�r�l�v sagat�n� tat�vu tuzlu bolgan�n. Köz ca�la sakal�nda tas bola, Aça, itinden küçden ay�r�l�p, caral� butun eki kolu bla tuthanlay, ehçele-ehçele üyüne kirdi. Bosagada süelip turgan ar�ksuv uzun askerçige: - Kimni onovudu bu palah? - dep suhu sordu. Ol, söz da aytmay, s�zg�r�vun da tohtatmay, kolunda �qogunu burnu bla kab�rgada Stalinni bla Beriyan� ullu suratlar�n körgüztdü. Aça, suratha citi karap, tavça caravlu aman aytd� da, c�lav s�y�t ete turgan kat�n�n� kolundan kaganak ca�ç�g�n ald�.

Alay bla üçüsü da üyden ç�kd�la. Ti�iruv k�ç�r�g�n c�lavun da tohtat�p, erini betine türslep karad�. Körmegen edi birge ca�agan ceti c�llar�nda an� allay sazbet, amals�z, ogursuz bolup Aça, tuvp ösgen kudretine karap, bir kesek süeldi. curtun, tabiygat�n köz karam� bla kuçaklad� da, k�yama colga ç�gardan alga cerini havas�ndan köküregin tolturup cutdu. Kara savutlu kara ki�ini kara karam� tavluga karap turdu. Aça, kaganakç�g�n da köküregine k�shanlay, alas-bulas atlay bar�p, duvulday turgan ma�inaga mindi. Sora ti�iruvun da ar� tart�p ald�. Alan� �zlar�ndan Tutar da sekirdi. Ay medet, ol ç�galmad� adamlar� minip turgan cerge. Biyik edi.

Alaylay ma�ina tebirep kald�. Ma�ina cerinden tepmegenley, Açan� kollar� kesi allar�na alga uzat�ld�la. Tavlar�ndan, kayalar�ndan tutup, alaga tag�l�p, alan� küçü bla bu palahn� tohtat�p koyarga küre�gença, alay köründü ol. Sora: - Tutar, - dep k�ç�rd� Aça. Ol avzun ullu aç�p, dag�da ne ese da aytd�. Alay gürüldegen tavu� cutup koydu tavlunu avaz�n. Çerekleni c�rlar�n, kayalan� cañ�r�vlar�n, ot cagalan� c�l�vlar�n cuthança.

Tutar, ne eterge bilmey, bir kesek armav bolup süeldi da, uzay�p bargan ma�inalan� �zlar�ndan at�ld�. Talak soluv ete, ketip bargan c�lav-s�y�tn� �z�ndan elden ç�kgan cerde cetdi. Kesini adamlar� bolgan ma�inan� k�ynalmay tapd� da, an� t�yarga küre�di. All�na ç�ga, sol can�, oñ can� bla bara... Aç�-aç� üre... Çarhladan kabarga küre�e... Cetmedi kar�vu ol bar�vnu tohtat�rga. Bayam, bir amal tab�ll�k bolur edi, bu palahn� ç�garganla itle bolup, Tutar a adam bolup süelsele.

Bolmagandan sora, ma�inalan� �z�ndan tebiredi. Çaba, çaba, cüregin colga sal�p, çaba. Kururuk ma�ina va ar�ym� biledi. Ol kazavatda Açan�: - Tutar! - dep k�ç�rgan avaz�n e�itdi. Örge ökürüp bargan ma�inaga igi da cuvukla�handa va Açan� betin �art oguna kördü. Ma�ina eni�gerek aylaññanlay, azaya bargan küçün c�y�p, pariy ar� sekirdi. Kübürüne cart�-kurtu ilinip, bara bard� da, bitev avurlugu bla kelip colga tiydi. Az-köp zamanm� ozdu. Bir kesekden es c�yd�. Örge tururga küre�di. Turup, ol k�z�vu bla alga çabar�k edi. Alay süelalmay, colga gorf dep tü�dü. An� al oñ butu s�n�p, coknu ornunda edi. Bilalgan bolurmu edi alayda - carl� pariy can�ndan süygen iyesinden ay�r�lgan�n? Kim biledi. Tutar... Tutalmad�ñ bu col, tutalmad�ñ.

Ol sürkele, t�rnaklay, cantala�a, Ak S�rt tavga ç�qd�. Andan karap, kara ma�inalan� kara colda barganlar�n kördü. Tepmey, köz kakmay, soluvn ayland�rmay, karap turdu. C�lav-sarnavla uzaya barad�la. Alan� birgelerine tarn� kayalar�, agaçlar�, ta�lar�, collar� köçüp bargança köründü pariyge. Bu cerni kudreti da.

Elni ca�avun s�y�rgan ma�inala közden ta�ayd�la. Sarnavla da öçüldüle. Tak�r �o�luk biyleydi da duniyan�, endi Tutarn� cüreginde ba�land� s�rnav. Ba�land� da pariyni kulag�na Açan� avaz� cañ�dan e�itildi.

Duniyada bar avazladan ariv avaz. Tutarga ne zamanda da küç bere kelgen avaz. Busagatda va, cüregi tars dep eki car�l�rça, mudahl�k bergen avaz.

Börütut kesin t�yalmay, ba��n artha at�p, önün ah�r�na deri aç�p, mudah köknü m�d�h ete, tar�g�v c�r�n ayta, incile, uluy ba�lad�. Alay sarnad� tavlu pariy, kayala ba��nda bargan bulutla adam kan�ndan k�zarga sundura. Alay uludu agaç can�varlan� sagayta, börüleni da uluta. Alay uludu, içine tarthan t�lp�vu c�lav bolup ç�ga...

Önü kar�kgandan sora sagay�p turgan suvuk ta�laga caplan�p, öksüz küçükça, cüreksinip s�ns�d�. S�ns�v da tügenip. Nesin da unutup, çuv etmey, alayda Ak S�rt tavnu ba��nda soyland�.

Mart ertdenlikni, zamans�z kart ertdenlikni aç� ayaz� pariyni s�rt�n s�lay, avur aht�nd�.

Bir zamanda üç ayag�nda küçden süele, Tutar örge turdu da, kesini esin izlegença, tögeregine karad�. Hon�u itle alayga kelip turganlar�na ol, nek ese da, art�k seyir etmey, çubur kuyrugun bir bulgap koydu. �tle va, birem-birem kañ-quñ etdile da, uluy ba�lad�la, pariyge bolu�luk bergença.

Üçayaq Tutar avur ba��n da eni�ge iygenley, eriy bargan karda kan �z koya, aksay-aksay örge, el taba ayland�. �tle bar� da �z�ndan tizilip tebiredile.

�t c�y�n el ayag�nda kab�rlaga cuvukla�d�. Tutar ötüp ketalmad�. Açan� atas�, anas� da m�nda cathanlar�n pariy bile edi. Ol tohtap, har s�n ta�ha türslep, har birine içinden ne ese da ayta, alay karad�. Ol halinde bir kesek turdu. Sora aç�vlan�p, üre ba�lad�. Ürgeni va nek t�ñ�lays�z, nek kötürülmeysiz, halk ketgenden sora siz b�layda kalay kalalas�z degenligi edi. Ol, as�lcürek, bayam, s�n ta�la adamla bolub ç�ksala süe edi.

Otu öçülgen tav elni itleri ara oramda barad�la. Ala har çuñurun, har duppurun, har ta��n, aylanç�n, har agaç�n da igi bilgen, igi tan�gan elni üylerini ocaklar�ndan tütün ç�kmayd�, terezeleri sokur közlege u�ayd�la. Tuvarlan� ökürgenleri, koylan� mak�rganlar�, palah kelip, elni tebe turgan ullu cüregin ç�gar�p, al�p ketgenin bildiredile.

Ol zatn� añ�lagandanm�, ogese... Elni ortas�nda n�g�� boluvçu cerge cetgenley, itle tohtad�la da, bir kesekge �h demey turdula. Sora Tutar, ba�ha amal tapmay, kesin t�yalmay, ba��n artha at�p, mudahl�k otu cana turgan közlerin da k�s�p, g�rh� avaz�n, t�lp�vu kat�� bo�lap, suvugan t�p�rlan� c�lavun entda etdi. An� avaz� bu col, kalay ese da aç�vlan�p ç�gad�. S�rt ba��ndaça, incile, eriy, tiley ugay... Kimni ese da tan�gan etgença, alay ogursuz. Birsi itleni avazlar� da añña ko�ulganda va, ol c�r - bu cerge, an� halq�na, har adam�na etilgen ullu terslik bir zamanda da unutulmazl�g�n� belgisiça, e�itildi. Birde va tavlu itleni uluvlar� köçgünçülük palah� sürüp ketgen halkn� �z�ndan uzun sar�n salgança körünedile. Elni eslisi olturup, n�g�� etivçü cerni bügün itle saklap kalgand�la, o, duniya!
Bir kesekden Tutar tuvgan üyü taba tebiredi. Birsi itle da cay�ld�la üylerine, tavlula ertdenlik duvadan cay�lgança.

Tutar arbaz�na kirdi. Arbaz kalay ese da bir caral� can�varga u�ayd�. Pariy añña bolu�urugu kelgença, bara bar�p, catma tübünde Aça olturuvçu tapçann� kulag�n bir-eki calad� da, andan ba�ha amal tabalmay, iyesini at�l�p turgan çab�rlar�na ba��n sal�p, alayda soyland�, közlerinden köz ca�lar� aga. Soylan�p edi arbaz da. Halkga kelgen palah alay inciltdi tolu-tobar arbazn� da.

Tutar alay turganlay iynekni ökürgeni e�tildi. Pariy sagay�p, terk oguna kötürüldü. Üy art�nda halcar taba tebiredi. An� körgende "Kuru biz kal�p kald�k da" degença, iynek c�lams�ragan etgença, müñürdedi. Aça añña Ayka�ha devçü edi. Pariy köp bolmay tuvgan buzovçuk turgan gitçe orunçuknu e�igine bard�. Art ayaklar�na süelip, küre�e ketip, gimhotu bla türtdü da, kadavnu �çh�nd�rd�. Sora iynekni orununu e�iginde togayn� örge etdi da, e�ik tavu� ete, aç�ld�
Endi buzovçuk erkinlikge ç�kd�. Endi iynek da ba��na bo� boldu. Buzovçuk cetip, kuyrugun da oynata, kömük etdirip içe ba�lad� sütden, k�z�p turgan emçekleni al��nd�ra. Alay az süelmegendi pariy, Açan� kat�n� iynekni savganda. Alayda, körgenin, bilgenin da unuturgu kele, ��an�vu ah�r� bla tügenip kalmagan� sebepli. Tutarn� cüregi arbazga tartd�rd�. Kim biledi... Ol üy art�na - halcarga ötgen kezivde... Adamlar� artha... Bir da bilmezse.

Pariyni körgenley arbaz biyag� makam�n - ay�r�l�v küyün - soza ba�lad�. Üynü e�igi keññe aç�l�p turgan�n körgende Tutar seskeññen oguna etdi. Ol aksagan�n da horlarga küre�e, g�y� ta�ladan etilgen tapgala bla kötürülüp, bosagadan üynü içine karap, e�ik üsünde uval�p turgan ariv boyavlu kaññaç�klan� esledi. Pariy añ�lamad� ol ne zat bolgan�n. Alga atlap, en�ge da iyilip, iyisgep kördü. Ma alay bildi Tutar be�ik iyisin. Ma alay kördü Tutar uvalgan be�ikni. Biraz m�ç�gandan sora ba�ha amal tapmay, ol etivçüsüça, ba��n da artha at�p, terezeleni z�ñ�rdata, uludu.

Pariy c�lav ete edi, uvalgan be�ikni c�lavun. Halk be�igini c�lavun.

Kurugan, otu öçülgen tav elni ekinçi tañ� atd�. Mart ayn� tañ�, kart ayn� tañ�, suvugan ayn� tañ�, s�ññan ayn� tañ�.

Ol, ömüründeça, kanatlar�n cay�p, kudretni cañ�rta, car�ta, c�rlata, kelmedi bu col. Adams�z kalgan elni tañ� kesi-kesin tüe keldi, kanatlar� küe keldi. Keldi da, elni ba��ndan qarad�. Üyleni terezelerinde kesini ullu közlerin koya, arbazlaga z�b�r kol ayazlar�n sala... Tañ, cava-cava, �o� c�lad�. El anas�ça, c�lad� tañ.

"Caz ba�� ösermi endi bu cerde?" - dep sag��land� tañ. Ak S�rtdan a añña cuvapha Tutarn� c�r� e�itildi: bar c�lavlan� unutdurgan c�r.

Adamlar�n çaq�rad�, halq�n çaq�rad� ol. Men añ�layma ol c�rn�. Siz da añ�lag�z an�, adams�z da:

Eze erite can�m�
Deydi ol
Ay�t�p turlukma c�r�m�
Deydi ol
C�r�m� ay�t�p turlukma
Deydi ol
Tañ bla at�p turlukma
Deydi ol
Kelip turlukma Ak s�rtha
Deydi ol
Kalavur bolup el curtha
Deydi ol
Sen kesiñ kay�t�p kelginçi
Deydi ol
Mañña koluñu berginçi
Deydi ol
All�ña karap turlukma
Deydi ol
Çak�ra alay turlukma
Deydi ol

Ma alayd� köçgünçülük azab�n çekgen, ot cagas�ndan üzülüp ketgen halkn� pariyi - zavall� Tutar, tulpar Tutar, seni kadar�ñ. Seni neñ Açan� kadar� va? An� bitev halk�n� kadar� va? Men bügün da e�iteme seni c�r�ñ�, c�lay-ezile aythan c�r�ñ�, bar duniyalada mudah c�rn�. E�iteme da, men da c�layma, bar duniyalada mudah adam bolup. Seni ol c�r�ñ uçup aylanad� be� da tav elni ba��nda, Holamn� kurugan ta��nda. Kök bla cerni aras�nda. Köçgünçülük azab�n halkla unutup koymaz üçün. Allay palah endi bolmaz üçün uçad� seni c�r�ñ, Tutar. Tar�hda kesine cer algan avaz�ñ. Andan beri, Ak S�rtdan mañña deri savlay cetgen avaz�ñ.