ATABABALARIBIZ
« Önceki | Sonraki »
6/11/2009
2/5/2009
KARAÇAY MALKAR TÜRKLERİ
http://www.kafkas.gen.tr/karacaylilar.htm
KARAÇAY MALKAR TÜRKLERİ
Doç.Dr.UfukTAVKUL
Kafkas dağlarının en yüksek zirvesi Elbruz (Mingi Tav) ve çevresindeki yüksek dağlık arazide yaşayan Karaçay-Malkarlılar, tarih boyunca Kafkasya'da hâkimiyet kuran Kimmer, İskit, Hun, Bulgar, Alan, Hazar, Kıpçak gibi proto-Türk ve eski Türk kavimleri ile çeşitli Kafkas halklarının etnik ve sosyo-kültürel bütünleşmesinden ortaya çıkmış bir Kafkasya halkıdır.
Yaşadıkları bölge doğuda Çerek ırmağının kaynak havzasından batıda Laba ırmağının kaynak havzasına kadar uzanan ve Kafkas dağlarının en sarp ve yüksek bölümünü meydana getiren dağlık arazidir.
Karaçaylılar ve Malkarlılar birbirinden farklı etnik kökene, dile, kültüre ve tarihe sahip iki ayrı halk değil, aynı dil, kültür ve tarihi paylaşan bir Türk boyudur. Karaçay ve Malkar adları bu boyun yaşadığı iki coğrafî bölgenin adlarıdır.
Karaçay-Malkar Kafkasya'nın Orta Kafkaslar olarak bilinen merkezî kısmında yer almaktadır. Yalnızca Kafkasya'nın değil, Avrupa'nın da en yüksek dağları Karaçay-Malkar toprakları içindedir. Bunların başlıcaları Mingi Tav (Elbruz 5.642 mt), Dıh Tav (5.203 mt), Koştan Tav (5.145 mt), Uşba, Dombay Ölgen gibi zirvelerdir.
2.200 metreye kadar çam, ladin ve köknar ormanlarıyla kaplı olan Karaçay-Malkar dağlarının daha yukarı kısımlarında otlak ve çayırlar yer alır. 3.000 metreden yukarı kısımlar buzullarla kaplıdır. Bazı vadilerde buzulların 2.000 metreye kadar indiği görülür. Kafkasların en büyük buzulları olan Alibek, Amanavuz, Uzunkol, Ullukam, Tonguzorun, Azav, Bızıngı, Dıhsuv buzulları bu bölgede yer alır.
Kafkasya'nın en büyük ırmakları Mingi Tav (Elbruz) buzullarından doğmaktadır. Bunlardan Hurzuk, Ullu Kam ve Uçkulan ırmakları birleşerek Karaçay'ın Uçkulan köyü yakınlarında Koban (Kuban) adını almaktadır. Karaçay dağlarından doğan Duvut, Teberdi, Arhız, Morh, Zelençuk (İnçik), Laba, Urup ırmakları da Kuban ırmağını beslemektedir. Biyçesın yaylasından doğan Hudes, Calankol, Amankol, İndiş, Mara ırmakları da Kuban ırmağına sağ taraftan (doğu yönünden) karışırlar.
Mingi Tav (Elbruz) buzullarından doğan Malka ve Bashan ırmakları, daha doğudan doğan Çegem, Holam-Bızıngı ve Çerek ırmakları ile beraber Terek ırmağına karışırlar. Karaçay'ın kuzeyindeki Biyçesın yaylasından doğan Kuma (Gum) ırmağı da Hazar denizine dökülür.
Karaçay-Malkar bölgesinin kuzeyindeki düzlüklerde Adigey-Kabardey-Abaza bölgeleri yer alır. Güney kısımları baştan başa Kafkas sıradağları ile kaplıdır ve dağların arkasında Abhazya ve Gürcü-Svanetya bölgeleri ile komşudurlar. Tonguzorun, Mahar, Kluhor, Morh, Sançar adlı dağ geçitleri Karaçay-Malkar'ı Abhazya ve Gürcü-Svanetya bölgelerine bağlar. Doğularında ise Osetya yer almaktadır.
Kendilerine Tavlu (Dağlı) adını veren Karaçay-Malkarlılar, ayrıca kendi aralarında kendilerini yaşadıkları vadilerin adlarına göre Karaçaylılar, Bashanlılar, Çegemliler, Holamlılar, Bızıngılılar ve Malkarlılar olarak çeşitli zümrelere ayrırlar. "Balkar" adı Bashan, Çegem, Holam, Bızıngı ve Malkar vadilerinde yaşayan dağlıları tek bir isim altında toplamak isteyen Sovyet yönetimi tarafından uydurulmuş sunî bir etnik isim ve millet adıdır. Karaçay-Malkarlılar ayrıca kendileri için "Alan" adını kullanır ve birbirlerine "Alan" diye hitap ederler.
Karaçay-Malkarlılar günümüze gelene kadar Avrupa ve Rus kaynaklarında çok çeşitli adlarla anılmışlardır.
1404 yılında Kafkasya'da bulunan başpiskopos Johannes de Galonifontibus Karaçaylılara "Kara Çerkesler" adını vermiştir. 1635 yılında A.Lamberti de Karaçaylılara "Kara Çerkes" adını vermiştir (Tavkul 1993:50). Tatarlar da Karaçaylılara "Kara Çerkes" adını verirlerdi.
Karaçay-Malkarlılara kendi dillerinde "Dağlı" anlamına gelen "Kuşha" adını veren Kabardeyler onları yaşadıkları bölgelere göre "Karçaga Kuşha", "Çegem (Şecem) Kuşha" ve "Balkar Kuşha" olarak adlandırırlardı.
19. yüzyıl sonlarında Rus literatüründe Karaçay-Malkarlılar için "Gorskiy Tatar" (Dağlı Tatar), "Gortsı (Dağlı) ve "Dağlı Kabardeyler" adları kullanılırdı.
Kafkas halkları Karaçay-Malkarlılar için değişik etnik isimler kullanmaktadırlar. Adigeler Karaçaylılar için "Karaşey" ve "Kuşha", Abhazlar "Akaraç", Abazalar "Karça", Gürcü-Svanlar "Mukrçay", Osetler "Asi", Gürcü-Megreller "Alani" adlarını kullanırlar. Gürcüler de onlara "Karaçioli" derler. Malkarlılar için Gürcüler "Basiyani", Gürcü-Svanlar "Sabir", Abhazlar "Azuho", Osetler "Asson", Kabardeyler "Balkar" ve "Kuşha" adlarını kullanırlar.
Karaçaylılar "Karaçay" adının efsanevi cedleri "Karça"nın adından geldiğine inanmaktadırlar. Halk arasında yaşayan efsaneye göre, Elbruz dağının doğusundaki Bashan vadisinde yaşamakta olan Karça, burada savaşmak zorunda kaldığı Kabardeylerin baskısı sonucunda, beraberindeki Adurhay, Budyan ve Navruz klanlarıyla birlikte Elbruz dağının batısında yer alan Kuban ırmağının kaynak havzasındaki bölgeye, yani günümüzdeki Karaçay topraklarına göç eder. Karça'nın kabilesine Tram, Hubiy, Özden ve Botaş soyları da katılmıştır. Bu arada, savaştıkları Kabardeylerle aralarında kan davasının sürmemesi için, Kabardey prenslerinin Kaytuk soyunun Tohçuk (Dohşuk) sülalesinden ve yine Kabardeylerin Tambiy sülalesinden iki delikanlı Kafkas geleneklerine uygun olarak Karça'nın kabilesine katılırlar. Bunların soyundan Karaçay'da iki büyük soy ortaya çıkar. Karça adı zamanla değişerek Karaçay şeklini alır.
Karaçaylılar Elbruz dağının batı eteklerinde, Kuban ırmağının kaynak havzasında yer alan Hurzuk, Uçkulan, Kart Curt köyleri ile, daha batıdaki Duvut, Teberdi, Morh, Ishavat, Urup, Laba ırmaklarının yukarı kısımlarında yer alan köylerde yaşarlar. Mara, Cögetey, Zelençuk vadilerinde de Karaçay köyleri yer almaktadır.
Malkarlılar Elbruz dağının doğu eteklerindeki Bashan vadisi ile daha doğuya doğru yer alan Çegem, Holam-Bızıngı ve Malkar (Çerek) vadilerinin yukarı kısımları ile Köndelen, Aksuv, Hasaniya, Kaşha Tav, Karasuv, Gerpegej köylerinde yaşamaktadırlar.
Karaçaylılar hakkında Avrupa kaynaklarındaki ilk bilgiler 1404 yılında Kafkasya'da bulunan Johannes de Galonifontibus'un notlarıdır. Galonifontibus "Kara Çerkesler" adını verdiği Karaçaylılar hakkında şu bilgileri verir:
"Çerkesya ya da Zikia adı verilen ülke, Karadeniz'in arkasındaki dağların eteklerinde uzanır. Burada iki değişik halk yaşar. Yüksek dağların üzerindeki vadilerde yaşayan halk "Kara Çerkesler"dir. Aşağılarda deniz kenarında yaşayanlar ise "Beyaz Çerkesler"dir. Kara Çerkesler'i hiç kimse ziyaret etmez. Onlar da tuz ihtiyaçlarını karşılamanın dışında dağlarını asla terketmezler. Kara Çerkesler'in kendilerine özgü bir dilleri vardır".
1635-1653 yıllarında Kafkasya'da bulunan İtalyan misyoner A.Lamberti Karaçaylılar için şunları yazmaktadır:
"Kafkas'ın kuzey eteklerinde Karaçaylılar (Karaçioli'ler) yada Kara Çerkesler adı verilen halk yaşar. Onlara bu ad yaşadıkları dağlarda gök daima bulutlu ve karanlık olduğundan verilmiştir. Dilleri Türk dilidir, fakat hızlı konuştuklarında anlamak zordur. Beni hayrete düşüren şey, bu kadar garip dilleri konuşan çeşitli milletlerin ortasında Karaçaylılar Türk dilinin saflığını nasıl korumuşlardır? Kafkaslar'ın kuzeyinde eskiden Hun Türkleri yaşamışlardır. Karaçaylılar da Hunlar'ın bir dalıdır. Şimdiye kadar eski dillerini korumuşlardır".
1643 yılında Terek bölgesindeki Rus ordusu komutanı M.İ.Volinskiy yazdığı bir raporda "Malkar" köyleri ve Beştav (Pyatigorsk) yakınlarında yaşamakta olan "Karaçaylı Çerkesler" hakkında bilgi vermektedir.
19. yüzyıl başlarında Kafkasya ve Gürcistan'ı gezen Avrupalı bilimadamı J.Klaproth Karaçaylılarla ilgili şu bilgileri vermektedir:
"Adigeler (Çerkesler) bunlara Karçaga Kuşha derler. Tatarlar ise Kara Çerkes adını verirler. Onlar Kabardeyler'den önce Kabardey'e yerleşmişlerdi. Karaçay adını beyleri Karça'nın adından alırlar. Mingi Tav dedikleri Elbruz dağının kuzey eteklerinde yaşarlar. Karaçaylılar Kafkasya'nın en güzel milletlerindendirler. Beyaz tenleri, siyah gözleri, belirgin güzel hatları ve mükemmel bir vücut yapıları vardır. Göçebe Tatar ve Nogaylar'da görülen basık suratlar, çekik gözler onlarda görülmez. Moğol ırkları ile bir karışımları yoktur. Gürcülere benzerler.
Karaçaylılar komşuları Çerkes (Adige) ve Abazaların aksine, hırsızlık ve dolandırıcılık nedir bilmezler. Cömert ve çalışkandırlar.
Genel olarak Kafkasya'daki en uygar toplum oldukları söylenebilir. Beylerine son derece bağlıdırlar. Fakirlere karşı cömerttirler. Zenginler fakirleri hor görmezler, onlara öküzlerini ödünç verirler.
Bashanlılar Bashan ırmağının yukarı kısımlarında yaşarlar. Çegemliler Çegem ve Şavdan ırmaklarından Bashan'a uzanan yüksek karlı dağlarda yaşarlar. Malkarlılara Kabardeyler Balkar Kuşha, Gürcüler Basiyani derler. Bunlar Çerek, Psigon, Aruvan ırmakları kıyılarında otururlar. Bızıngı da Malkar sayılır. Yüksek yerlerde yaşarlar. Bunlara çok tehlikeli yollardan sonra ulaşılır".
1848 yılında Karaçay'da bulunan Rus tarihçisi G.Tokarev onların etnik kökenlerini Kıpçaklar'a bağlar. Bu konuda Tokarev şunları yazmaktadır:
"Bu topraklarda Komanlar (Kuman-Kıpçaklar) yaşamışlar. Onlar kendi beylerine piramit şeklinde sivri çatılı evler inşa etmişler. Koban (Kuban) ırmağının adı şüphesiz Komanlar'dan kalmıştır. Karaçaylılar Kafkasya'nın en güzel milletlerinden biridir. Bunların yüzleri Tatar, Moğol ve Nogaylarla hiçbir benzerlik göstermez. Karaçaylılar Adige (Çerkes)'lerden önce Kabardey'e yerleşmişlerdir. Kendi ağızlarından Bashan (Baksan)'dan çıktıklarına dair rivayetler dinledim".
1850'li yıllarda Karaçay'da bulunan Rus askerî görevlisi V.Şevstov şunları yazmaktadır:
"Karaçaylılar Elbruz dağının eteğinde, yüksek yerlerde yaşarlar. Sayıları çok olmasa da çok yiğittirler. Kendileri hiçbir zaman düşmana mağlup olmazlar. Onların düşman komşuları Kuban'ın karşı tarafında Başilbiy, Tatar, Abzeh, Şapsığ, Natuhay, Besleney, Ubıh ve Abazalar, sol taraflarında ise Kabardeyler'dir".
1870'li yıllarda Rus idarecisi olarak Karaçay'da bulunan G.Petrov, onlar hakkında şu bilgileri vermektedir:
"Karaçaylılar'ın çoğu orta boylu, sağlam yapılı, esmer, geniş omuzludur. Bütün dağlılarda fark edilen açık, hayat dolu gözleri vardır. Karaçaylılar dağlarından ayrıldıklarında hüzünleniyorlar, solan çiçeklere benziyorlar. Düz yerler onlara çirkin görünüyor".
1890'li yıllarda Karaçay'da bulunan N.Aleksandroviç Ştof, Karaçaylılar'ın müslüman oluşları ile ilgili şu bilgileri vermektedir:
"17. yüzyılın başındaki savaşa kadar Karaçaylılar, derin dağ vadilerinde putperest olarak yaşamışlar. Kırım Hanı Kafkasya'da islam dinini yaymak için iki bölük asker göndermiş. Zelençuk ırmağı kıyısındaki Adige (Çerkes) köylerini islam dinine sokmuşlar. Kuban ırmağının başında ise şimdiye kadar hiç kimseye boyun eğmeyen Karaçaylılar'a rastlamışlar. Yurtlarını, hürriyetlerini korumak için Karaçaylılar "Marca" adlı kutsal putlarından güç alarak düşmanlarına karşı koymuşlar. Kırım Hanı'nın askerleri islamiyeti Karaçay'a zorla kabul ettiremeden geri dönmüşler. İslamiyet ancak 18. yüzyıl sonunda Karaçay'a girmiş".
A.Byhan Karaçaylılar'ın müslüman oluşlarını şöyle yazmaktadır:
"Mezarlıkları taş duvarlarla çevrilidir. Teberdi yöresinde mezarların üzerinde piramit ya da daire biçiminde kalın taşlar vardır. İslamiyet 1782 yılından sonra Karaçaylılar arasında yayılmaya başlamıştır. İslamiyeti benimsemelerine rağmen doğa üstü güçlere inanırlar. Kendilerine göre dağ tanrıları vardır. Eliya bunların en önemlisidir. O'nun şerefine törenler düzenler, dans ederler, kurban keserler. Diğer Kafkas toplumlarında olduğu gibi kutsal ağaçları ve kutsal su kaynakları vardır".
1886 yılında Elbruz dağına tırmanmak için Bashan vadisinin yukarı kısmında yaşayan Karaçay-Malkar soylarından Orusbiy'lerin köylerine gelen Rus araştırmacı S.Davidoviç, Dağlı Kabardeyler adını verdiği Karaçay-Malkar halkı için şunları yazmaktadır:
Sovyetler Birliği döneminde ikiye ayırılan Karaçay-Malkar halkı Kafkasya'da yer alan Karaçay-Çerkes Özerk Bölgesi ve Kabardin-Balkar Özerk Cumhuriyeti sınırları içinde yaşamaktaydı. Günümüzde Karaçaylılar Rusya Federasyonuna bağlı Karaçay-Çerkes Cumhuriyetinde, Malkarlılar ise Kabardin-Balkar Cumhuriyetinde yaşamaktadırlar. Karaçaylılar yaklaşık 180 bin kişilik bir nüfusa sahip iken, Malkarlıların nüfusu da 100 bine yakındır.
Karaçay-Malkarlılar Kafkasya dışında, 1943-1944 yıllarında sürgüne gönderildikleri Orta Asya'da, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan'da yaklaşık 20 bin kişilik bir nüfusa sahiptirler. 1886 ve 1905 yıllarında Türkiye'ye göç eden Karaçay-Malkarlılar da Türkiye'de yaklaşık 20 bin kişidirler. Bunun dışında, Suriye'de Şam civarında 1500, Amerika Birleşik Devletlerinde de yaklaşık 5 bin Karaçay-Malkarlı yaşamaktadır.
24/4/2009
22/4/2009
OSİYAT
OSUYAT
Ertte-ertte bir cerleni cerinde, bir kıralnı elinde bir kişi caşagandı. Anı eki caşı bolgandı. Ala süyümlü, ullu sanlı bolgandıla.
Bir kunleni kununde ataları kıyın aurugandı. Ataları kesini ölurge cuuuklaşhanın angılagandı da, caşlarına osuyat etgendi:
- Meni caşlarım! Endi men, eşta da, duniyadan kete bolurma. Sizden ayırılıp keterden alga, sizge ahır sözumu aytırga suyeme. Duniyanı başında adamga ahşılık, amanlık da, kuuanç, buşuu da tubeydi. ölüm korkuuluk da colugadı. Da, ma meni sizge osuyatım: ne bolsa da, kun bathan canına barmagız.
Ol sözleni aytıp boşaganlay, ataları duniyadan ketgendi. «Kun bathan canına barırga nek cararık tuyuldyu?» - dep caşları atalarına sormagandıla, nek deseng, ala anı sorgunçu, ataları ölgendi.
Caşları atalarını karasın kiyip, köp turgandıla.
Kunleni birinde caşlanı akıllarına bir zat kızıu sagış bolup tuşgendi. «Kun bathan canına barmagız», - dep, bizni atabız bizge nek osuyat etgen bolur dep, sagış eterge kalgandıla. Anı ne uçun bolganın bilirge dep, ekisi da bir colouçulukga çıkgandıla. Atabıznı bizge etip ketgen osuyatın ne bolganın bilginçi biz beri kaytmabız dep, eki karındaş da kun bathan canına atlanngandıla. Ekisini da igi caraulu andız camıçıları, ak başlıkları, igi caraulu atları bolgandıla.
Bargandıla bir kun, bargandıla eki kun, bargandıla uç kun! uçunçu kunnu ingirinde bir ullu özenni başından, sırtdan özennge karagandıla. Ol kıyırı, uçusu körunmegen tuznu içinde bir mal suruule, suruuçuleri bolmaganlay, kesleri allarına otlay turganların körgendile. Ol tuznu içinde suruuleni iyelerin tabarmı edik dep, ala bek köp aylanngandıla. Bolsa da, suruuleni tiyresinde adamga tubemegendile. İngir bolganda, aulakda tohtagandıla. Ahşı ullu ot etgendile. Bir igi mal da kesip, aşap, toyup, catıp turganlay, tang alasına bir kıçırık eşitgendile.
- Ay, itden tuuganla, meni ariu cerimi kir etip nek turasız? - dep ekisin da bir zat urup, sın taşla etip koygandı.
Eki karındaş ketgenden sora ua, ataları ölgende karnı bla kalgan analarına bir caşçık tuugandı. Ol caşçık abadançık bolup, sabiyle bla oynay başlagandı. Anası da, ol eki caşı da kun bathannga ketip, andan kaytmay kalıp, eri da ölup, cangız caşçıgı bla kalganı sebepli, caşçıgın bek suyup, anga bek igi karap turgandı.
Caşçık karıulu bolgandı. Ol nıgışda caşla bla oynap, alanı horlap, sabiyleni cilyata turgandı. Sabiyle bir kun:
- Sen bizni bla tuyuşup, karıuungu sınap, anga mahtanmay, kun bathan canına ketgen, ölgenleri-kalganları da belgili bolmay kalgan karındaşlarıngı tabıp keltirseng a? - dep, barısı da anı hılikkya etip, kulgendile. Caş, ingirde uyge kelgenley, anasına sorgandı: Anam, meni karındaşlarım barmı edile?
Anası: Koy-koy, caşım, ne etese? Seni karındaşlarıng cok edi, - degendi.
Caş: - Ugay, anam, aytmay amalıng cokdu, - meni karındaşlarım bolur edile, - degendi.
Caşı alay katı bolganda, anası aythandı: Da, caşım, seni karındaşlarıng bar edile, alay bolganı uçun, sen alanı ne etese?..Koy, - degendi.
Caş biyagı katı bolup sorgandı: - Da, anam, ala ne bolgandıla?
- Caşım, bolup a ne bolluk edile, seni atang öle turup, kesini caşlarına: «Kun bathannga barmagız», - dep osuyat etgen edi. Ala, ol aythannga karamay, bargan edile da, andan kaytmay kalgan edile. Sen a endi alanı surap ne eterikse, carlı kibik, tınç, ceringde tur, - dedi.
Caş bir belek zamandan sora, atnı da kesi kurap: - Men karındaşlarımı tapmay bolmam, - dep tebiregendi.
Ol da, kunbathan canına bara-bara, uzak ketgendi. Kun-bathan canında ayamay, ol tuzde aylanş tebiregendi. Aylana barıp, bir uylege cetgendi. Ol uyde cangız bir tişirıu bolgandı. Caş haparın aythandı. Ol tişirıu caşha: - Harip, seni karındaşlarıng mında sın taşla bolgan bolurla. Ma bu sen körgen malla barı da bir kıznıkıdıla. Ol kesini cerinde adamnı cetse, anı sın taş etip koyadı, - degendi.
Caş: - Da, anga ne amal bollukdu? - dep sorgandı.
- Anga amal men uyreteyim. Anı uyu bılay arı barıpdı. Ol kuru kesi bolsa edi, anı kim da horlar edi. Anı bir aciri bardı da, anı saklagan oldu. Sen a bar da, uynu beri canında çungur, ol çungurda teren uru kaz, sora atnı tuurasına çık da, terk okuna at kişnegenley ol uruga buk, - degendi. - uç kere alay et da, ol adam körmese, anı bek tuyer, andan sora çıksang a at kişnemez.
Caş barıp, ol aythança etgendi. Kız uçunçu karap, adam körmegenden sora, atnı tuygendi. Caş urudan törtunçu col çıkganında, at kişnemegendi. Caş uyge bargandı.
Kız cangız kesi catıp, undurukda cuklap turganın körgendi. Caş kıznı eki çaç eşmelerinden undurukga katı baylagandı. Eki ayagın da cibek arkan bla baylagandı. Sora kabırgada tagılıp turgan kıl kobuznu sogup başlagandı. Kız kobuznu tauuşuna sekirip turup, kararga tebiregeninde, tartıp, başın örge ayıralmagandı, kureşgendi da, ayakların köturalmagandı. Ol zamanda caşha boyun salıp: - Ay, ne amanlıkçı eding! - degendi. Kız dagıda aythandı: - Da, endi manga eterni etding, allahdan aman tap, kollarımı, ayaklarımı, başımı boşla. Endi sen suygenley bolsun, - degendi.
Sora caş iygendi.
Ekisi da caraşıp, bir birge hapar aytıp tebiregendile. Caş bılay da bılay, eki karındaşım tas bolgandıla da alanı izley keleme degendi Kız: - Da endi alanı izlep da ne eterikse, andan ese, koy, ekibiz da bu meni baylıgım bla caşap tururbuz. - degendi Anı caş unamagandı.
Ugay, meni karındaşlarımı da tabayık da, alanı da alıp, ekibiz meni elime barayık ansı, anam kesi cangızdı, - degendi.Ekisi da tebiregendile. Eki sın taşnı katına cetgenley kız aythandı: - Ma seni karındaşlarıng bıladıla, bılanı bılay men etgenme, sau eterge kolumdan da kellikdi, alay bıla sanga endi karındaş bolalmazla, andan ese koy, - dep kureşgendi. Caş bir da unamagandı. Ol unamagandan sora, kız caşlanı sau etgendi.
Caş bek kuuanngandı, kesini har haparın başdan ayak aythandı. Sora törtusu da tebiregendile. Bara ketip, keç bolup, uyge cetalmay, bir cerde tohtagandıla. Kız bla caş endi cuklagan bolurla degenley, ol eki karındaş bir birlerine: - Endi bu bizden kiçi, kesine katın da alıp, bizni da eltip barsa, bizge ayıpdı. Bir amal eteyik, - degendile Alanı alay aythanların kız eşitgendi. Sora ol eki caş, ullu biçakların kınlarından çıgarıp, auuz canların koşçuknu içine aylandırıp, eki kıyırların a eşik cannga katı begitgendile. Sora biri: - O, hahay, o, cetdile! - dep kıçırgandı. Caş, cuklap turganlay, sekirip kobarga tebiregende, kız şıbırdap; «Karındaşlarıng boşuna etedile». - dep caşnı tutup, kobarga koymagandı. Sora, dagıda bir az turganlay, unutdurup, biyagı caşla kıçırgandıla. Kız cuklap kalganlay, caş sekirip kobup, eki ullu biçak da tuz eki tobugun kırkıp, caşnı tobuklarından örgesi tışına, ayakları eşikden içine tyuşgendile. Eki karındaş kızga horluk etip, kuç bla alıp ketgendile. Butsuz karındaşları ölgen bolur dep, umut etgendile. Alay bolsa da, kiçi karındaş ölgen etmegendi. Alay, açdan ongsuz bolup turganlay, bir çıgırbaş kişi, kiyikni kuua da tuta, sora keserge tebiregenley, başı kiçiy da, kişi başımı kaşıyma degenley, kiyik ıçhına da kaça, caşha cetgendile. Caş çıgırbaş kişige: - Beri keltir, men keseyim, - degendi.
Ol kiyikni caşha kesdirgendi. Ala ekisi da etin bişirip aşay turganlay, ekinçi da bir kişi bir kiyikni kuua da tuta, keserge tebirese ua, bir kolu çolak bolganı sebepli, kutulta da koya, kiyik da, ıçhına da kaça, alaga cetgendile. Anı da biyagı caş kesgendi. uçusu da bir birleri bla haparlaşhandıla. Caş aythandı: - Endi biz uçubuz birge caşarbız, anı sebepli, bizge aş-suu caraşdıra tururga bir tişirıu kerekdi, - dep uçusu da anı kabıl körgendile.
- Tişirıu men tabarma dep, kolu çolak ketgendi. Elge barıp, bir uyden bılay da bılay, uçeu bolup caşaybız, otha, suuga karay tururga bizge kızıgıznı berigiz, egeçibizden başha körmebiz, kiyik etleden keltire tururbuz, - dep tilegendi.
Anı aythanına ırazı bolup, kıznı Çolak bla iygendile. Kesleri caşarça koşçuk işlegendile. Çolak bla çıgır, tobukları kırkılıp turgan caşnı köturup, uuga curup turgandıla. Kız a har kunden alaga aşarık hazırlap turgandı.
Bir kun, tuş zamanda, kız otha - suuga kaygı bolgandı, otnu çulup turganın körgendi. Ol bek adırgı etgendi, bolsa da bir da ot tapmagandı. Endi ala ingirge aç bolup kelsele, manga ayıp eterle dep, kız, ot izley ketip, bir biyik duppurga çıkgandı. Karay ketip, uzakda bir tutun çıkgan taba tebiregendi. Bargandı. Barganda, cangız bir katın olturup turganın körgendi.
Kız: - Men ot alırga kelgenme, - degendi.
Katın, bir elekni alıp, için kulden tolturup, usune ot salıp, çurgen etmey, elep bar dep iygendi. Kız colnu uzunu kertisi da çulgen eter dep, cetginçi elep bargandı. Ekinçi kun ol kızga ot bergen katın elekni akgan kulunu ızı bla kelgendi. Ol obur katın bolgandı. Sora, katın ariu aytıp, coykullanıp, kızga şagırey bolgandan sora, anı çimdiy: «Meni haparımı aytsang, sanga caşau bolmaz», - dep, kıznı korkuthandı. Ol halda bir belek zamannga kıznı kıynap turgandı.
Sora, caşla kızga: - Sen nek aman bolgansa, auruganıngmı bardı? - dep sorgandıla.
Kız uyalgan kibik etip: - Bir zat hatam da cokdu, - dep koygandı. Alay caşla ua bek tıngısız bolgandıla.
- Endi biz ketsek, mınga bir palah boladı. Keziu-keziu saklamay bolmaybız, - dep, bir col Çıgırnı uyde koygandıla Ol saklap turganlay, obur katın kel gendi. Sermep, Çıgır oburnu tuthandı, alay bolganı uçun kutharıp koygandı. Ekinçi kun kolu çolak kalgandı. Obur katın biyagı andan da kutulgandı. uçunçu kun tobukları kırkılgan caş kalgandı. Sora kız: «Endi keliuçyu zamanı boladı», - degenden sora, caş bukgandı.
Obur katın kelip, kızga tebiregenley, caş, sekirip, katınnı sırtına minngendi. Katın caşnı da körmegenley, ayausuz kaçıp tebiregendi. Caş katınnı arkasında bara, eki kolu bla katınnı boynun buugandı. Katın soluuu tohtagandan sora baralmay tebiregendi.
Caş aythandı: Artha aylanıp, meni alıp ketgen ceringe eltmey eseng, -öltureme. - Katın caşnı artha kaytargandı.
Caş: - Endi meni da nögerlerimi da sau etmey eseng, biçak bla tuurarma, - degendi. Katın caşnı butların kesini karamı bla sau etgendi. Sora ingir bolup, ol birsi caşla kelgenden sora, alanı da sau etdirip, obur katınnı alay iygendi. Endi sau bolduk dep, törtusu da uylerine tebiregendile. Kıznı uylerine eltip, bek ullu ıspas da etip, eltalganları kadar bir kiyik etden bergendile. uç caş da, salamlaşıp, ayırılgandıla. Tobukları kesilgen caş uyune bargandı, anı ol kunbatışda algan katının eki karındaşı karauaş etip turganların körgendi.
Caş karındaşlarına aythandı: - Da, karındaşlarım, men sizge igilik eter canından ayamaganım çaklı bir, siz da manga amanlık eterden ayamagansız. Endi kim tersni köreyik. uçubuz da kökge sadaklanı atayık da, tersni sadak okla ayırırla. - dep onoulaşhandıla. Sadaklanı athandıla. Eki caşnı okları, kelip, başlarına kirgendile da, ala ölgendile. Sora kiçi karındaş anası bla em duniyanı başında bolmagança ariu katınçıgı bla sau-salamat, kuuançlı aşap-caşap kalgandıla. Haram karındaşlanı ol etgen haramlıkları biteu ol tiyrede bolgan cerlege bla alayda caşagan halklaga belgili bolgandı.
6/4/2009
HALK ABINMASIN
.
HALK ABINMASIN
Men tışirıw başım bla bir kawum er kişilege, kullukçulağa seyir eteme: bıla - biz da adambız, halkıbız, bizni da tilibiz bardı, ceribiz, Ata curtubuz, otcağabız degen zatlanı unutupmu koyğandıla?
Şawalanı Çılıwnu kızı Minaldan - halkıbızğa igilik bolurun tohtamay izlegen, anı kayğısı bla jaşağan, teñlik, tüzlük üçün kast etip küreşgen adamlarıbızdandı. Halknı jumuşuna tabıla bilgen, kıyın kün, taşağa bukmay, tuwrağa çıkğan, tüzün, kertisin aythan, ızından tizgen. Malkar halkıbıznı başına börk tiyişli kızıdı.
Çegem tarında El-Tübü. Cılğı suwnu boynunda. Cılğı tarında, Kaysınnı tuwğan üyçüğü. colu taşlıdı, tikdi. Tarnı tamağında poetni tuwğan üyü bizge Mekkaça körünedi. Duniyağa tuwğan sabiyin birinçi kıçırığı kulağıbızğa kirgença bolabız. Tögerekde - başları kökge tirelip turğan demeñili tawla. Kısır kayala. Çuwak kökde bulutla, sürüw-sürüw, Şark taba tigeley baradıla. Cılğı suwu da, kuduretge küzğü bolup, zıbır taşlanı, kızıl tamğalı kümüş çabakçıklanı oyumların kayrı ese da eltedi. Bu seyirlik kıyın, alay ariw cerde ot tamızğan cigit, ciger halknı beşik cırların, kelin toylarını kobuz, hars tawuşların da, tawuklanı kankıldağanların, horaz kıçırğanların da, kozu, koy makırğanların barını awazın da birgesine alıp, Cılgı Çegem çeregine aşığadı...
Bu tawla, bu tarla saklağandıla halkıbıznı. Duşman anı tüzleden kuwup, aslamın kırıp, bir keseklerin tarla caşırğan halkıbıznı. Tuwğan cerge çeksiz süymeklik aytdırğandı Kaysınña da bu sözleni:
Kor bolayım, Tuwğan cerim, men saña!
Sense bek carık kün duniyada maña.
Sensiz nasıp cok har kerti adamğa,
Kor bolayım, Tuwğan cerim, men saña!
O akılman poet! Sen bizge kallay ullu amanatıñı koyup ketgense: Sense bek carık kün duniyada maña, Sensiz nasıp cok har kerti adamğa...
degeniñi unuthanlağa, sansız etgenlege. Malkarnı cerinden, çeginden kaçhanlağa «kerti adamladıla» dep kalay aytayık?!
Kaysın a, sañıraw bolsa da, eşitip turluk edi, cerini çapırak tawuşun küz artında, sokur bolsa da, acaşmay barlık edi kızıl kanña boyalğan collarında!..
Busağatda, «ullu», «gitçe» halk da kesi başına, öz kadarına, cerine, çegine erkinliklerin tohtaşdırğan keziwde, halkıbıznı közün açmasak, anı kelir kününde ne saklağanın aña añılatmasak, ol abınır, kesini baş erkinligin, halklık kadarın tas eter.
1922 jılda Malkarnı bek ötgür, akıllı, bilimli başçısı Eneylanı Aliy efendini caşı Muhammat, milletni kelir caşawun, teren oyumlap; halkıbıznı kesi allına avtonom oblast etip, Terk oblastdan çığarırğa erkinlik alğanda, Kalmuk ulunu başçılığı bla kesibizni tersboyunlarıbız anı unamağan edile. Kalmuk ulunu sözüne terilgen edile. Başha oñu sıyırılsa da, Eneylanı Muhammat Aliy ulu, küreşe ketip, Kabartığa koşula esek da, Malkarnı ceri, çegi belgili bolsun dep, belgiletip, teñlik bolurça paritetni tohtaşdırthan edi.
Bolsa da halkıbız, artdan artha teñligi urlanıp, ol Eney ulu korkğan künñe cetip, calınçak bolup kalğandı. Eney ulu aythança bolsa, halk abınmaz edi. Ne medet! Halkıbıznı andan ese murdar Kalmuk ulumu bek süe bolur edi? Ol kün abınñanbız!
Eney ulu izlegen colsuz, federatsiya amaltın büğün biz sıysızbız, ıspassızbız, Uçuz halkbız, nek deseñ, zakon çığarıwda, anı bardırıwda, başhasında da bir türlü teñligibiz cokdu! Bu zat kölübüznü sındıradı, canıbıznı kıynaydı. Entda biz allay kaphanña tüşsek, ızıbızdan kellik tölüle aytmazlamı: «Ol duniyada da ala kaliyar kazsınla: ceribizge, baş erkinligibizge ne etmey ketgendile!» - demezlemi? Derikdile!
Biz Kabartıdan kaçmaybız. Allah-allah, birigeyik, karındaşlıknı da küçleyik, bir respublikada bolayık. Alay eki halkğa da federatsiya, suverenitet, paritet bolsunla. Ala wa teñlik, birleşiw, karındaşlıqk degen zatladıla. Aña uğay degen kalay tabılır?! Ol zatlanı tamamlar keziw cetip turadı. Men tişirıw başım bla bir kawum er kişilege, kullukçularıbızğa seyir eteme: bıla - biz da adambız, halkıbız, bizni da tilibiz bardı, ceribiz, Ata curtubuz, otcağabız degen zatlanı unutupmu koyğandıla?!
Federatsiya, paritet degenden bıllay bir nek kaçadıla?!
Kullukla alışınırğa tüşerikdi da, bayam, korkuwları ol bolur! Ansı añılağan kıyındı. Bir patçah da tahdan süyüp, ne da kesi ırazılığı bla ketmegendi...
1910 jılda halk ökülü Kyazim Mekkada cazğan bu tizginleden oyum eteyik:
Halk nasıbı kaydağısın bilsem edi,
Men, butlarımı at etib, ceterem,
Arabızda kaya ırhıla barsa da,
Cüregimi kayık etip öterem.
Nasıp degen zatnı, tabakğa salıp, «ma!» dep kişi da berlik tüyüldü. Halk kesi nasıbın öz akılı, oyumu, kol kıyını bla tabarıkdı. Alay kaysı biribiz da ötgürlük, teren oyumluk, sabırlık, tözümlük, mamırlık bla halknı nasıbı, kadarı, calınçaksızlığı, erkinligi, teñligi üçün küçübüznü, akılıbıznı, bilimibizni ayamazğa kerekbiz.
Halkla öz başlarına kesleri onow eter canlıbız dep, Gorbaçev da anı aytadı. Alaydı da, ol erkinlikni hayırlanıp, bir millet bir milletge onow etip, calınçaklıkda tutmazça, başıbız «malkar kulluk» degen hilikkyalıkğa kalmazça, teñlik tabarça madarıbıznı köreyik. Halkıbız aknı karadan, oñnu soldan ayıra barırça, tik, ör, taşlı collada abınmazça, taş, topurak taşığan ötürük söz ırhılada tunçukmazça, butları bıznı at, cürekleribizni kayık eteyik! Anı üçün bizni ne Allah, ne adam, ne vlast, ne partiya terslemez.
5/4/2009
BİZ KALLAY BİRBİZ? KAYDA CAŞAYBIZ?
: BİZ KALLAY BİRBİZ? KAYDA CAŞAYBIZ?
Otvetit s tsitatoy 2002-çi cıl bardırılğan cazdırıw Rossiyada 192182 (andan KÇR-de 169198) Karaçaylını sanağandı, 1989-çu cılda wa Rossiyada 150332 (Sovet Soyuzda 155936) Karaçaylı bar edi. İnternetde wa, Rossiyada 2002-çi cıl 202 miñ (anı içinde KÇR-de 176 miñ) Karaçaylı caşaydı, deb beriledi. Anı koyayık da, ofitsial statistikağa tayana aytayık. Özge,kalay-alay ese-da, alğınñı SSSR-de caşağanlanı da koşub aytsak, 200 miñden igi kesek atlağanıbız işeksizdi.
Endi kayda kallay bir bolğanıbızğa karayık. Federal okruğla bla aytsak, bılaydı: Kıbıla federal okruğda 187 miñ 588 adam barbız bılayda em keb caşağanıbıznı sebebin añılay bolursuz: bu okruğka kiredi respublikabız).
Andan alğa,
Ara FO - 1893,
Privoljskiy FO – 743
Severo-Zapad FO - 741,
Sibir FO - 591,
Ural FO - 367,
Uzak Vostok FO – 259
Karaçaylını sanağandı 2002-çi cıl cazdırıw.
Kalaylağa ötüb ketgenibizge da bir karağız. Rossiya Federatsiyanı 89 subektini 86-da caşaydıla Karaçaylıla. Biz caşamağan cer cañız Komi-Permyak, Evenkiya, Agin Buryat avtonom okruğladıla. Tab, Taymırda da (Dolğan-Nenets a.o.) - 1, Nenets bla Koryak avtonom okruğda - 4 adamıbız caşaydıla.
Çukotka avtonom okruğ bla Kurğan oblastda – 6
Çuwut avtonom oblastda - 8,
Mariy El bla İñuş respublikalada - 9,
Mağadan oblastda - 11 karaçaylı bardı.
Hantı-Mansiyskiy bla YamaloNenets avtonom okruğlanı birinçisinde 69, ekinçisinde 97 ahlubuz caşaydı,
Çelyabinsk oblastda - 73 karaçaylı bardı.
Kralnı kalğan subektlerinde da 13 adamdan başlab bir miñden artıkğa deri caşaydıla milletibizni keleçileri. Alanı barın tize aylanmayık. Alay bolsa da adamla artık bilirge izlegen regionla bardıla. Anı sebebli alanı entda bir kawumun sağınayık
.
Kesibizni respublikanı aytmay,
Kralıbıznı ara şaharı Moskvada - 823 adam (1989-çu cıl da 610 adam bar edi)
Moskva oblastda - 428,
Sankt-Peterburğda - 323,
Rostov oblastda - 516,
Kalmukda - 138,
Krasnodar krayda - 784,
Saratov oblastda - 23, 2
Tümen oblastda - 210,
Krasnoyarsk krayda - 123,
Kabartı-Malkar respublikada - 1273 adamıbız bardıla.
Birle, bir kawum cerlede (sez üçün, Moskva da) andan ese aslambız, derge bollukdula. Alay da bolur, özge, beri propiskaları (registratsiyaları) bolğanla tüşgendile.
Endi kesibizni respublikada halğa karayık. Kıbla Federal okruğda 22 mln 907 miñ 141 adam caşaydıda, anı 439 miñ 470 adamı KÇR-kidi. Ol san okruğda respublikabız em az adam caşağan regionlanı biri bolğanın kergüztedi - bizden artda cañız Kalmuk respublikadı. Bir kawumlaça bolmay, biz ellede aslambız. Sez üçün, respublikanı içinde karaçaylılanı üçden ekisi ellede caşaydıla, oruslulanı wa, üçden ekisi şaharlada caşaydıla.
Karaçaylıla kralnı bütew halklarını sanına kere 0,13 protsentni, kıbıla federal okruğda 0,83 protsentni tutadıla. Respublikanı halkını da 38,5 protsenti karaçaylıladıla.
Respublikanı 150 eli bla şaharını 79-da neda cartısından aslamısında karaçaylıla kebçülüknü tutadıla, dağıda 11 el bla Çerkesskede ekinçi orunnu aladıla.
Ara şaharıbızda karaçaylıla 1989 cılğa kere eki katha aslam bolğandıla (8720 - dan 16011 adamğa cetgendile).
12,6% Alaya bılayda birsi milletle da aslam bolğandıla (çerkeslile 10087-den 14672 deri, abazalıla 7288-den 9473-ge deri).
Alay bla Çerkesskini halkını 55,5 %
Oruslula,13,8 %
Karaçaylıla,
Çerkeslile, 8,2%
Abazalıla, 1,5% da Noğaylıla aladıla. Karaçay_Çerkesni cerinde caşağan karaçaylılanı kuru 9.5% caşaydı respublikanı ara şaharında.
Teñleşdirigiz: çerkeslileni 21% cuwuğu, abazalılanı 30% cuwuğu, noğaylılanı 10% artığı, oruslulanı da 40% aslamı Çerkesskede caşaydıla. Alaydı da, ara şaharıbızda respublikada millet sanına kere bizden az caşağan cokdu.
Karaçayevsk şahar bla anña karağan ellede Karaçaylıla 24804 boladıla (66,3 %), Karaçay rayonda - 22127 adam (84,3%).
Andan kalsa, Cegetey Ayağı rayonda 31697 Karaçaylı (60,7%),
Koban rayonda 19983 (56,2%),
Zelençuk rayonda 16452 (30,8%),
Urup rayonda 3476 (18,6%),
Adıge_Habl rayonda - 1111 (3,9%),
Habez rayonda - 109 (0,3%).
Bu rayonda karaçaylılanı sanı har cıl sayın azdan az bolub baradı. Söz üçün, 1959 cıl mında 717 Karaçaylı sanalğandı, büğünlükde wa 109 adamdı.
Endi elleribizde caşağanlanı sanlarını kalay türleñenlerine bir karayık. Ozğan cazdırıwda (1989c) 3 miñden aslam caşağan (Karaçaylıla köbçülüknü tuthan) 10 el bar edi, endi ala 11 bolğandıla. 3 miñçilege cañı koşulğandıla
Drujba (3139 adam),
Sarıtüz (3174 adam) elledile.
Karaçay elleden, Teberdi bla Karaçayevsk şaharnı aytmay, adam sanı 5 miñden atlağan üç el bardıda, barıda Gitçe Karaçaydadıla:
Üçkekende 15143 adam,
Terezede - 6307,
Pervomayskiyde - 5322 adam caşaydıla.
Bütew da 26 elde adam san az bolğandı.
Alanı içinde Pervomayskiyde 274 adamğa,
Teberdi şaharda – 137,
Pravoqubanskiyde - 773,
Dawsuzda - 83,
Kızıl Oktyabrda - 5,
İliçde - 116,
Teben Marada - 27,
Teben Teberdide - 97,
Kızıl-Polkunda - 47,
Vajnıyde - 110, anı kibik Kızıl Urup, Cegetey, Krasivıy, Miçurin, Solneçnıy, Podsqalnoye, Predgornoye ( bu karaçay elleni atlarına da bir es belügüz!), dağıda karaçay aslam caşağan bir kawum ellede art 12 cılda adam san azayğandı.
Nasıbha, adam sanları köbge barğan elleribiz igi kesek bardıla. Ala 42 boladıla. Ayırıb aytırça zat: Karaçaynı eski ellerinde (Uçkulan, Oğarı Uçkulan, Hurzuk, Kart-Curt) az ese da , koşulğan bolmasa, azaymağandı.
Andan arı aytsak, Morhda 1972 adam caşaydıda, karaçaylıla elde caşağanlanı 74% tutadıla, Sadovıyde (1586 adam - 52%),
Oğarı Marada (1739 - 10
0%),
Oğarı Teberdide (2262 - 100%),
Teben Taşkepürde (1601 - 99%),
Oğarı Taşkepürde (1245 - 100%),
Cağada (2509 - 94%),
Rimgorkada (1687 - 92%),
Krasnıy Kurğanda (3229 - 90%),
Elkuşda (390 - 95%),
Nikolayevkada (1454 - 75%),
Znamenkada (1771 - 91%),
Çapayevskoyede (4552 - 96%),
Canñı Cegeteyde (3718 - 99%).
Karaçaylıla kebçülüknü tuthan rayonla bla şaharlada igi kesek oruslu caşaydı. sez üçün, Karaçayevsk şahar bla anña karağan ellede 8595 oruslu,
Karaçay rayonda - 1135,
Gitçe Karaçay rayonda - 1124,
Koban rayonda - 6576,
Çögetey Ayağında - 12804.
Bütewley da ol cerlede 30234 oruslu Karaçaylılanı birgelerine caşaydı. Çerkeslile em keb caşağan Habez rayonda wa kuru 371 oruslu caşaydı. Tawlağa kirmey tüz cerlede oğuna.
Karaçayda adam sannı sanaw başlanñanlı milletni sanı har otuz cıldan eki katha öse kelgendi. Alay a ol zat art cıllada igi oğuna seriwün bolğança kerünedi. Rossiyada caşağan 160-dan aslam halknı içinde biz 27-çi orundabız. Ol canı bla karasak, alay ullu carsır zatıbız cokdu. Alay bolğanlıqğa, 14-15 cılnı mından alğa da 30-çu orunda edik.
Bizni respublikada azdan az sabiy tuwa barğanına bu sanla da şağatdıla.
Aytırğa, orta tergew bla
Dağıstanda har üydegige 4,5 adam,
İñuşetiyada - 7,1 adam,
KMR-de - 3.9 adam,
Çeçende - 5,5 adam,
Tegeyde - 3,5 adam cetedi, KÇR-de wa har üydegi 3,4 adamdan kuraladı.
Dağıda bir zatnı üsünden aytırım keledi. kavkazda tawlula keb caşaydıla, degen söz ertdeleden beri cürüydü. Karaçaylılanı üslerinde ol büğünlükde kertimidi? Ol zat bla baylamlı, artdağı cazdırıwnu aythanına tayana,respublikada Karaçaylıla (170 miñ adam) bla oruslulanı (147 adam) teñleşdirib köreyik. Cazdırıw respublikada tört cılğa deri sabiyleden oruslulada 6580-nı sanağandı, Karaçaylıladan a - 11172-ni. Es belügüz: eki katha cuwkğa aslam. Elli tört cıl tolğanla wa, birinçilede 10306, ekinçilede 6849 adam boladıla. Altmış cıldağıla 5526 orus adam, 2468 karaçaylı. Cetmiş cıldan atlağan oruslula 16265, Karaçaylıla wa 9457 adam boladıla. Kim köb caşaydıda? Bu sanla neni körgüztedile? Bir canı bla, caş adamlarıbız aslamdıla, ekinçi canı bla wa, bolum kayğılı eterçadı - kartlıkğa deri caşağanlarıbız azdıla.
Mından arı halkıbıznı sanın ösdürlük da, anı onowun eterik da caş adamlarıbızdıla - kızlarıbız, caşlarıbız. Alağa Allah oñ bersin!
31/3/2009
KARAÇAY MALKAR TÜRKLERİNİN ETNİK OLUŞUMU
Karaçay-Malkar Türklerinin Etnik Oluşumu
Bölüm 1
Türk kavimlerinin tarihini devamlılık esasında incelemenin çeşitli zorlukları vardır. Tarih sürecinde teşkilatlanma biçimleri ve kavim adları değişmediği sürece, Türk kavimlerinin tarihteki izlerini takip etmek kolaydır. Ancak, onlar sanki bu izleri karıştırmak ve ortadan yok etmek istiyormuş gibidirler. Tarihe baktığımız zaman, dağınık haldeki Türk boylarının çoklukla federasyon şeklinde birleştiklerini, bu federasyonu oluşturan “Han”lardan veya “Bey”lerden birinin de bu federasyonun başına geçerek, kendi boy adını veya bizzat kendi adını bu birliğin tamamına kavim adı olarak kabul ettirdiğini (s. 14) görüyoruz. Bir süre sonra bu teşkilatlanma şekli, kurulduğu zamanki kadar ani bir şekilde dağılır ve boyların her biri tekrar bağımsız olur. Aradan bir zaman geçtikten sonra bu bağımsız ve dağınık haldeki boylar, bir başka boyun yönetiminde, yeni bir kavim adıyla, yeni bir teşkilatlanma sürecinde tekrar birleşirler. Bazen bu yeni birleşmede, eski birlikteki boyların tamamı yer almaz. Onların yerine başka yeni boylar geçer. Ancak bu durum böylece sona ermez. Aynı birlik, büyüklüğü ne olursa olsun yine dağılabilir ve tekrar başka bir kavim adıyla ortaya çıkabilir.[1]
Kafkasya’da Elbruz dağının doğu ve batısındaki yüksek dağlık vadilerde yaşayan Karaçay-Malkar Türkleri, tarih boyunca bölgede hakimiyet kuran Kimmer, Saka (İskit), Hun, Bulgar, Alan ve Kıpçak Türklerinin binlerce yıl süren etnik bütünleşmesinden süzülerek ortaya çıkmış bir Türk halkıdır. 22-26 Haziran 1959 tarihinde, Nalçik şehrinde yapılan “Karaçay-Malkar Halkının Etnik Oluşumu” adlı sempozyumda varılan sonuca göre; Karaçay-Malkar Türklerinin etnik oluşumu, Bulgar, Alan, Kıpçak ve muhtelif Kafkas kabilelerinin birbirleriyle karışmasından meydana gelmiştir. Kafkasya tarihi ve kültürü üzerine yaptığı çalışmalarıyla meşhur E.P. Alekseyeva bu etnik oluşumun, Karaçay-Malkarlıların bugün yaşadığı topraklarda XIII-XIV. yüzyıllarda, tamamlandığını söylemekte, yukarıdaki Bulgar, Alan, Kıpçak ve Kafkas kabileleri dizisine bir de “Koban Kültürü”nü yaratan kavimleri eklemektedir. Bilindiği üzere “Koban Kültürü”nün yaratıcıları ise Kimmer ve Saka (İskit) gibi Proto-Türk kavimleridir.[2]
Proto-Türk kavimleri daha M.Ö. 5000 yıllarında Kafkasya coğrafyasıyla ilişki içerisinde olmuşlardır. Kimmer, Saka, Hun, Bulgar, Alan, Hazar ve Kıpçak gibi eski Türk kavimleri çok eski tarihlerden itibaren Kafkasya coğrafyasını binlerce yıl hakimiyet altında tutmuşlardır. Bununla birlikte, Araplar VIII. yüzyılda Kafkasya’yı fethederek İtil ırmağı ötesine kadar ulaşmışlar, fakat Bizans ve Hazar direnişi karşısında geri çekilmek zorunda kalmışlardır. Bu arada Ermeni ve Gürcü krallıkları genişlemiş ve İranlıların bölgedeki etkinliği artmıştır. Sonraları Oğuzlar ve dolayısıyla Selçuklu Türkleri Kafkasya’ya gelmiş, nihayet XIII. yüzyılda Moğollar Kafkasya’yı ele geçirmişlerdir. Fakat Moğollar kendilerinden hem daha fazla nüfusa sahip ve hem de askeri bakımdan daha üstün özellikleri olan Türklere bağımlı kalmışlardır. Dolayısıyla kendilerinden sonra ortaya çıkan devletler de hep Türk asıllı olmuşlardır.[3]
ADİLHAN ADİLOĞLU
(Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi-Karaçay-Malkar, Cilt: 22, T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 2002, s. 13-45.)
29/12/2008
VIDEO
GAZALANI ALİM
KAVKAZ TAVLA
Ey,sıylı camagat!
Asyada üydegisin artın etib,
Kafkazga calan kayıthan anala !
Atasın anasın Asyada basdırıb,
Kıyınlıkda öksüz kalgan balala!
Kelgendi bizge allay kün
Artıklıknı açık etib tizerça
Amma ne kelsin madar cok,
Ölgenleribizni tüzlüklerin eşitirça
Ah Asya çı ölükle bir eşitsele edi
Alanı aşırgan itleni terslengenin
Közlerin açıb bir körsele edi
Karaçaynı ata curtunda kerpeslengenin
2 kasım 1943 anısına
UÇA SIYLI ADET
BAMBİ(Bizni Tilde)
GAZALANI ALİM
29/12/2008
BARAK
BARAK
Laypanlanı Seyit
Laypanlanı Seyit belgili jurnalist, cazıwçu bolğandı.
Sılpağarlanı cigit Dommayçını ulanı, Sılpağarlanı Deboşnu caşı ötgür Barak, Üçkeken özen başında Kamişli-Kol kışlıkda, koşda malçı bolub turğan cerinde, atasını bir hını sözüne açıvlanıb, atın cerleb, camçısın, başlığın, macal kiyimin kablab, özenni enişge sarkıb ketgendi. Ala ata-babalarından oğuna da avur söznü költürürge ürenmegen adamla bolğandıla, atasını uçhara sözü aña katı tiygendi. Költüralmağanında va, atasına kayırılmağandı da, köz tuvrasından korağandı. Barak süegi-sanı urub ösgen, işde çınıkğan, küçü, karıvu cetişgen tavkel ulan bolğandı.
Ketgeni bla, uzak curtlağa atlanmağandı.
Ğum ayağında Abukları-baylanı elge tüşgendi. Anda va Karaçaydaça tül — elni iyesi Abukları, cer, rıshı baylık da alanıkı, elçile da alanı calçıları. Barak da Abuklağa calğa caraşhandı. Cılkılarından bir acir ülüşnü küterge deb, çegem ortakğa kelişgendi: beş cılnı ayırılmay küterikdi, ol zamannı içinde cılkıdan korağanın, çarpığanın Abukları bla arada teñ eterikdi, bolcalı cetgen kün a, beş cılda ösdürgen cılkısını carımın kesine alıb, mal iyesi kişi bolub, üyüne, koşuna kayıtırıkdı.
Kelişgenleri alay bolğandı.
Barak — sabiy Barak, caş Barak — atasından öbkeleb ketgen caş adam, baylağa calçı bolub, cılkını ızından beş cılğa kathandı.
Cay aylada Gum özenni sol canı caylıklada, kış aylada Akla-künbetleni kavdanında cılkı kütüb, keçesi, künü at belinde aylanñandı.
Şıntahıdan, cün halıdan soğulğan kiyimleri sanların aşab, kamçisini uçu bla sırtın kaşıy, gözetde suvuk keçeleri cıl teñli körünüb, tañı ceñil atarğa unamay, culduzlu çuvak uzun keçelede Cetegeyli ceti culduz, carık Çolpan tañnı saklathan belgileri bolub, keb ayın aşırğandı. Cüregin çapırğan kuvançı da bolmay caşağandı.
Cılkıçını işi tınç tüldü, artıksız da allay tatıwsuz adamnı koluna tüşgen cılkıçıgı burnundan kanı ketgenñe cetivçendi.
Alay bolsa da, Barak tözgendi — «Alawğanña katın bolma, bolsañ çıdamlı bol» degen nart söz bardı. Barakğa sav ömürça körüñen avur, uzun beş cıl tawusulğandıla, ketgendile. Beş cıl- da artık da bek çınıkğan, emilik üretiwde, cigitlikde kişige al bermegen caş, avur sağüncünü üsünden bırğağança, sak kergendi, oh deb erkin soluğandı. Ihı, bu zorlukdan kutuldum deb, kuvanç tıbırlı bolğandı. Beş cılnı uzağına mülk kesi Abuklanı kutsuz Biyaslandan sınağan, körgen azabı, çekgen sınığı, ıylığı esine tüşüb, burnuna buz tüyümçek bolub, artık da avur tiygendile. Caş cürekge beş cılda az açıv cıyılmağandı.
Beş cılda bir acir ülüşdei tolu cılkı ösdürgendi. Anı eki üleşib, carımın tavla taba aydar künü tüşgeninde caşha kanat bitgendi.
Taylıkdan da kolunda ösgen beşli aktuyak acir bla cügen, cer bilmegen, cılkı anası bolluk bir baytalğa közü artık bek karağandı.
Karab, karamlarından közüñ toymazça, kögürçün betli, cıltıravuk tüklü, balık siñirli koyankulak hağokla — aladan asıl tukumlu cılkı kurarğa bollukdu. Barak ala kesime tüşsele, nasıbım tutarık edi, deb kesine aşhılık coralab turğandı. Ol közüvde mülk iyesi Biyaslan da ol asıvlu cılkını eki bölünürün költüralmay, alaylay kaldırığa ne madar eterge bilmey cürügendi. Bir kün cılkını üleşiv söznü başlarğa deb kelgen Baraknı körgeninde: -Endi bu cılkını eki bölüb, carımın sürüb ketemidi? — deb sorğandı adamlarına.
— Alayğa uşaydı, — degendile katındağıla.
Savbitgen Barak, macal kiyimin üsüne kiyib, görohun canına tağıb, uzak colowçulukğa kuralğan tawluça hazırlanıb kelgendi. Katı kol tutub salamlaşhandı. Carık Barak, sabiylikden çıkğan, caşlıkdan a alkın çığalmağan Barak.
— Bolcalım cetdi, Biyaslan-mubarek, —
degendi Barak, mülk iyesi kişini allına süelib,
— Cılkını üleşib, hakımı çığarsañ, men da carlı üyüme kayta barır edim. Kalğan rıshınnı sav-esen cürüt, keb hayır kör.
«Rıshısı köbnü, şaytanı da keb» dewçendile, Malköz Biyaslan işlediñ, kıynaldıñ, kütgen cılkıñı eki böl da, carımın aşır da bar deb, koyalmağandı.
— Kalay üleşsek tabha sanaysa? — deb sorğandı Barakğa. Barak tüzlüknü izlegendi, közü karağan acir bla baytalnı bir ülüşge tüşürsele, ülüşle teñ bolmazça körgendi da alanı ekisin eki ülüşge tüşüreyik, kalğanların a baytalın baytalça, alaşasın alaşaça eki böleyik degendi. Barak carathan eki at Biyaslannı közüne da ilinib bolğandıla. Alanı koldan ıçhındırırğa, madar tabıb, unarık tüldü. Ol atladan tuvğan tölü Abuklanı cılkıladan oñlu bollukdu, kazak askerlege atla alğanla, alanı tabıb, Biyaslannı atlarına tursunnuk tüldüle. Palah andadı. Biyaslan- nı bashan kayğı oldu, büğünü üçün tül, tamblanı sağışın etedi, alğarakğa karay bilgen obur kişidi.
Biyaslan, Baraknı sözüne sağış etib, biraznı turğandı.
—Calçını nasıbı baynıkıça bolsa, aña calçı deb nek aytıladı? — degendi ol ahırında onovun etib. — Barak menden nasıblı ese, menñe calçı bolub, beş cılnı ayak tübümde nek cürüdü? Baytal bla acirni bir-birinden ayırmağız. Bir ülüşde koyuğuz da çöb atayık.
Barak asırı oğuramasa da, nasıbıma köre tüşer degendi da, cılkını Biyaslan aythança üleşdirgendi.
Ayırğandıla.Çöb athandıla.
O, calçığa nasıb tuvğan kün! Allay künle keb bolmavçandıla, özge bir-birde tübeb da kalıvçandıla. Alay tül ese—ma, calçı Baraknı nasıbı tuthandı: suv betli asıl tukumlu acir bla 226 cügen bilmegen tuw baytal Barakğa tüşgendile!
Baraknı caş cüregi beş cılnı içinde kuvançdan birinçi kere tolğandı, közü, kaşı carığandıla. Biyaslannı beti va cavarğa basınñan iñirça karalğandı. «Ay-medet, cılkını erkeçi mıña ketibmi kaldı? Tıyar üçün ne madar etsin adam?»—deb, kara sağışha kirgendi. Sora Barakğa aylanıb: — Kıyınıña razı bol, Barak. Mal iyesi kişi bol, cılkıñı da saw cürüt, hayırın tab. Kolubuzda turğan cıllarıñda senñe haramlık bilmegenbiz, cetdiralmağan esek ne bileyim ansı, inciwsüz eterge küreşgenbiz. Sen da hata kördüñ bolmaz, cılkı kuradıñ, birewge calınmay caşarça hıysabıñ bardı. Endi baş tutallıksa.
Alay a, sağış et entda, aşhı ulan. Beş cılnı entda bizde kalsañ uşata edik. Ösdür biyağı cılkıñı, beş cıl haznamıdı, karab-karağınçı cetib kalır, — degendi. Beş cılda çekgen ıylığı da Barakğa bek awur cükdü. Zawuk etdirib caşathanña tergeb tura köreme deb kelgendi caşnı kölüne.
— Bolcalı cetgeninde suw çelekni eşikden uzathança etib ketmeyim, gözetge bügeçe da çığayım, — degendi Barak Biyaslanña cuvabha. — Ertdenblasında va columa atlannıkma. Abuk ulu Biyaslan, endi sen bol menñe cılkı calçı. Uşata eseñ. Tambla oğuna acir ülüşnü allıña kıstayım..
Barak çörçeklik etgendi, alay aytmasa kerekedi: anı bla kişige da cuk koşallık tül edi, Baraknı sözleri, talay adam tıñılab turğanlay aytılğan samarkaw sözle ullu küçü, baylığı bolğan Abuk ulu Biyaslanña mardasız awur tiygendile.
Ol kesinden töben adamnı alay kayırılğanına arı deri colukmağan edi. Biyaslanña betsinñenle, caşnı sözün költüralmay, davur açarğa umut etgendile, alay a savutu-sabası caraşhan şatık caşha andan arı katılmağandıla. Biyaslan da adamlanı allında calçısı bla davur başlarğa tartınñandı.
— Kayğırmaz, caş adam -çörçek söz aytdı deb, kereksiz guruşha bolmağız,—deb kulaklamağança eterge küreşgendi.
Barak, kündüzünde kalkımay kalıb, beşcıllık cügünden artılğanına cüregi da tınçlıklı bolub, cılkı gözetini ahır keçesine çıkğandı. Kölü hoşlukğa, duniyası zawuk körünüb, kayğısın üsünden atıb, ay carık, çuwak keçe, cılkını özen içine aylandırıb, at cerin başına salıb, camçısına çırmalıb tayanñandı. Sağış ete, andan arı caşawuna aşhı oyumla biçe, talaynı turğandı. Eslemey, teren kalkıb kalğandı.
Tañ alası bla ilgenib uyanıb karasa, cılkı alaydan korab tura. Ne eterik edi — izley cayılğandı. İgi oğuna uzayıb tabhandı — cılkı, sürülmese, ürenñen cerinden allay birge tizilib keterik tül edi. Cüregi korkuw etib, minñen atın tütünletib cetse, cılkı bağası kök acir bla asıl baytalnı boyunları tartılıb tura! «Abukları alanı menñe ıçhındırmazlık edile. Bileem, bılay eterle deb a aqılıma kelmegendi. Mañılay terime alğan halal hakımı menñe kızğandıla. Beş cılnı kanımı emib turğanları köllerine cetmedi-şoydu. Sanımı tüyüb tabhan rıshı kesegime zarlandıla» — deb ullu carsığandı, ullu da açıwlanñandı. Ertdenblasında atılıb cetib, Abuklağa haparın aythandı. Alay a sözün ki- şi da kulakğa almağandı. «Kesiñ gözetde turğanlay, cügen bilmegen emilik, esirik atlanı arkanlab, boyunların tarta kim aylannıkdı. Başıñ kısıb söleşmey eseñ deb, hılikge etib koyğandıla.
Barak, tüzün tabarğa, kertisin açıklarğa deb, küreşib başlağandı. Alay a sözün ötdüralmağandı, mazallı kralnı sañıraw zakonu caklavçu bay Abukları çalışdırğan tüyümçekni teşalmağandı. Tarıkğan, aythan cerlerinde, Abuklağa bolmasa, aña kişi da kulak tikmegendi. Beşcıllık kıyınına tabhan calın tawusurğa cetib, tüzlüğün añılatalmay,
Kamişli-Kolğa atasını koşuna kaytıb ketgendi.
Ol zamanlada tavlula tüzlüklerin añılatalmasala, köbgen cürekleni söñdürür üçün, tayakğa kazıkğa, bıçakğa-sawutha uzalıb turğandı la. Ahırında wa — tersge sanalıb kalıwçula da ala bolub turğandıla. Aradan cıl ötgendi.
Bir keçe Abuklanı acirleri — Kabartığa, Karaçayğa, honşu kazak stanselege belgili toru acir bla kök acir Gum ayağında at orundan coğalıb ketgendile. Terslikni költüralmağan, zorluknu keçalmağan Barak acirleni korathandı.
Tarta barıb, birin bir carı aşırğandı, ekinçini da Tawartına satıb cibergendi. Kerti küreşni tabıça kalay bardırırğa kereklisinden haparlı bolalmasa da, kişi söz aytalmay turğan oñlu baylağa öşün salğandı. Alay a karañı calçı caş, calçısını calın zarlanıb, camağatha belgili terslik etib, siñdirib koyğan bayğa dert kaytarırğa acirlerin korathandan başha amal tabalmağandı, zawallı.
Bayğa dertin kaytarğanña sanab, cüregin basıb, üydegi kurarğa kirişgendi. Hubiylanı Husinni kızı Zalihannı alğandı da üydegili bolub caraşhandı. Alay a tınçlıklı caşarğa buyurulmağandı. Abukları ızından tüşgendile da zakonña tarthandıla.
Barak, keçe otowğa kelse, kündüz tışında aylana, köz tuwradan canlay, kamasın, tapançasın canından tüşürmegenley, şkoğun cerlegenley, talay zamannı keçinñendi. Elçi camağat körüb, bilib turğanlıkğa, anı tutub, patçahnı kullukçularına berirge kişi unamağandı. Camağatda bir adam da allay kara iş eterge izlemegendi. Kullukçula sawutlanıb cürügen batır caşnı baylab alırğa wa keslerine bazmağandıla.
Ol közüwde, ne ese da bir ullu hata etib, anı üçün katorğağa südlenib, Batalpaşikskede tutulub turğan eki dağıstanlı bolğandı. Otdelden pristav, alanı da birgesine alıb, Taşköpürden Karamırzalanı Batoka deb birewlenni kesine nöger etib, Baraknı tutarğa Uçkulanña kelgendi. Baraknı pravlenñe çakırıb, muhur cibergendile. (Ol za- manlada, kağıtha pravlenni muhurun urub, povestka ornuna anı eltib koyğandıla).
Tüzlüğüne bazğan Barak, cüregi hoş bolmasa da, korkdu deb aytdırmaz üçün, pravlenñe starşinağa barğandı. Ötüb tebregeninde, pravlenni allında uvak-tüek sata aylanñan adamlağa uşaş ekevlenni eslegendi. Savbitgen torsuk adamla. Karamırza ulu Batoka da ala bla bulcuna turğanın körgendi. Barak, alağa asırı es bölmey, katları bla ozub başlağanlay, süelgen ekewlen erlay sermeb tuthandıla: biri oñ koluna kadalğandı, ekinçisi da belinden buwğandı. Barak, olsağatlay, kolun tartıb ıçhındırıb, sermegeni bla, birin kesinden bırğab, cerge kablağandı. Ekinçisi kayğılı bolub, aña burulğanlay, Karamırza ulu Batoka, Baraknı közlerine kum kuyub, cunçutub, karmab koyğandı.
Baraknı kollarına buğow kiydirgendile.
Baraknı baylab, zığırlı kırdışha soylandırğandıla. Tüzlük tabalmay küreşgen cigitni, hıylalık bla keltirib, közlerin uvuç kum bla karmab, karıwsuz etib, duşmanlanı koluna bergen Karamırzalanı karabet Batok bolğandı.
Anı üçün aña altın medal berilgendi.
Sibirge katorğağa aşırlıkbız deb, Baraknı elinden korathandıla. Pristavnı rezidentsiyasına eltgen haparları çıkğandı. Andan arı ne bolğan eseda kişi tıñılı zat tabalmağandı. «Sabiy Ba- rak, caş Barak, carık duniyadan tas Barak» andan arı ne türlü da haparı eşitilmey, cuklanıb kalğandı.
Üydegisinde tıñılı caşaw sınamağan, kız türsünün atmağan caş Zalihan, atasın tanımağanlay kalğan kağanak sabiyi Ünüs, Baraknı ızından cılay köz cavların tavushan atası bla anası, zamansız coyuğalğan, zorluk cuthan cigit ulannı ızından tarala kalğandıla.
20/11/2008
KURULTAY
KUZEY KAFKAS KARAÇAY TÜRKLERİNİN KÜLTÜRÜ
BAĞIMSIZLIK YOLUNUN TEMELİ
(Türkiye тürkçesine аktaran Ufuk TAVKUL**)
Selamünaleyküm Değerli Türkler!
Hürmetli Kardeşlerim!
Birbirimizi görmek mutluluktur. Fakat “Kasım Ayının İkinci Günü” Karaçay Türkler'inin acısı iki katı daha fazladır. “2 Kasım”ı söylemeden geçemeyeceğim.
2 Kasım 1828 tarihinde Hasavka Savaşı ile Rus İmparatorluğu Karaçay'ı zorla kendi topraklarına katmış olmasına rağmen, 1943 yılına değin, 115 yıl boyunca savaşı sürdürmüş; ancak Karaçay'ı Rus yapamamış! Hristiyan yapamamış! Asimile edememiştir! Yine “Kasım Ayının İkinci Günü” bu kez 1943 tarihinde Rus Komünist İmparatorluğu, Türk ve Müslüman Karaçay Halkını Ana Yurdundan söküp, Orta Asya'ya sürüp, 558 parçaya ayırıp darmadağın etmiştir! Fakat onlar Özbek, Kırgız, Kazak Türklerinin içinde Karaçay aslını kaybetmeden 1957 yılına kadar yaşamış ve Kafkasya'daki Ata Yurduna geri dönmüşlerdir. Ata Yurda dönmelerine rağmen onlara devlet olma hakkı verilmediğinden, bugün yurdumuzda yurtsuzlar diye yaşıyoruz!
Karaçay Türkleri – Karaçay Halkı, Kafkasların en eski halklarından biridir. Antropolojik yönden Kafkas ırkındandır. Tarihte bilinen eski “Koban Kültürünü” meydana getiren kavimlerdendir. Koban kültürünün en parlak dönemi ise günümüzden üç bin yıl önceye dayanmaktadır. Kafkasya binlerce yıldan beri Türk Kavimlerinin yurdu olmuştur. Tarih, etnografya, arkeoloji ilimleri Karaçay Türklerinin ve onların atalarının beşbin yıldan beri Kafkasya'da yaşadıklarına şahitlik etmektedir. Kaziy Laypan, İsmail Mızı, Hanafiy Bici, İbrahim Şaman, Soslanbek Bayçora, Mahti Curtubay gibi bilim adamları bu görüştedir.
Türk Dili, yüzyıllardan beri Kafkas Halklarının “ortak dili” olmuştur. 1922-1923 yıllarında Dağıstan Cumhuriyeti'nin Yönetimleri Moskava'ya yazdıkları mektupta Türk Dilinin yüzyıllardan beri Kafkasya'da ortak dil olduğunu, Rus dilinin Rus İmparatorluğu'nun dili olması sebebiyle, Karaçaylıların, Dağıstan'ın Türk Dilini kabul ettiğini bildirilmişti. Böylece Türkiye'den öğretmenler çağrılıp Kuzey Kafkasya'da ders verdirilmişti. Fakat, 1930'lu yıllarda, bu fikri savunan Kafkasyalıları «Pantürkist» olmakla suçlayıp, yok etmeye başladılar. 1936-1937 yıllarında Latin Alfabesini kaldırıp, yerine Rus Kril Alfabesini yerleştirdiler. Bu siyasi hareketin ne şartla yapıldığı belliydi:
1. Arap Alfabesinden, Kuran Harflerinden ayırarak, halkı İslâm Dininden, müslümanlıktan ayırmaya çabaladılar.
2. Latin Alfabesinden ayırarak, Türkiye'den Türkçülükten ayırmaya uğraştılar,
3. Kril-Slav Alfabesini yerleştirerek, halkları Ruslaştırmayı, asimile etmeyi amaçladılar.
Böylelikle 1930'lu yıllara kadar Kafkas Halklarının ortak dili olan “Türkçeye”, onunla birlikte Türk ve Müslüman Kafkas Halklarına zulmün en ağırı uygulanmaya başladı. 1930'lu yıllarda Türkçenin Kafkas Halklarının ortak dili olması kaldırıldı.
1943 yılında Kafkasya'nın Türk ve Müslüman Halkı Karaçaylılar sürgüne gönderildi. Ondört yıl süren sürgünde eziyet çekip, yurtsuz kalsa da, İslâm Dinimiz ve Allah'ın koruduğu Karaçay-Türk Dilimiz, halkımız tarafından muhafaza edildi.
Dünyada her şey değişiyor, dünya kendiside değişiyor. Ancak Rusun emperyalist, şovenist asimilasyon siyaseti hiç değişmiyor. Rus Çarlık İmparatorluğunun İki Başlı Kartalı uçarak gelip bugünkü “demokrat” Rusya'nın başına konup, doğuya da, batıya da uğursuz bakışlar fırlatıyor.
Çarlık Rusyası, Karaçay da dahil olmak üzere, başka milletleri, başka yurtları zorla, silah gücüyle kendisine kattı. Çarlığın milli siyaseti şöyleydi; “Rus olmayan halkların devletlerini kökünden yok etmek! Kültürlerini yok etmek! Ana dillerini yok etmek! Gelişmesine izin vermemek! böylece en sonunda Ruslaştırmak!” (Rusya Komünist Partisinin 10. toplantısının dökümanlarından).
Komünist Partisi, Çarlığın o günkü Kafkas Halklarına karşı beslediği niyeti açıklarken, keşke kendisi o “Halkları” korumaya çalışsaydı. Tam tersine “Komünizm” Çarlıktan daha büyük bir felaket olarak çıktı dünyanın karşısına. Komünist İmparatorluğu Karaçay'ı yediden yetmişe esir edip, Orta Asya'ya sürdü.
