http://www.kafkas.gen.tr/karacaylilar.htm

KARAÇAY MALKAR TÜRKLERÝ

                                                                                                                                               Doç.Dr.UfukTAVKUL 

Kafkas daðlarýnýn en yüksek zirvesi Elbruz (Mingi Tav) ve çevresindeki yüksek daðlýk arazide yaþayan Karaçay-Malkarlýlar, tarih boyunca Kafkasya'da hâkimiyet kuran Kimmer, Ýskit, Hun, Bulgar, Alan, Hazar, Kýpçak gibi proto-Türk ve eski Türk kavimleri ile çeþitli Kafkas halklarýnýn etnik ve sosyo-kültürel bütünleþmesinden ortaya çýkmýþ bir Kafkasya halkýdýr.

Yaþadýklarý bölge doðuda Çerek ýrmaðýnýn kaynak havzasýndan batýda Laba ýrmaðýnýn kaynak havzasýna kadar uzanan ve Kafkas daðlarýnýn en sarp ve yüksek bölümünü meydana getiren daðlýk arazidir.

Karaçaylýlar ve Malkarlýlar birbirinden farklý etnik kökene, dile, kültüre ve tarihe sahip iki ayrý halk deðil, ayný dil, kültür ve tarihi paylaþan bir Türk boyudur. Karaçay ve Malkar adlarý bu boyun yaþadýðý iki coðrafî bölgenin adlarýdýr.

Karaçay-Malkar Kafkasya'nýn Orta Kafkaslar olarak bilinen merkezî kýsmýnda yer almaktadýr. Yalnýzca Kafkasya'nýn deðil, Avrupa'nýn da en yüksek daðlarý Karaçay-Malkar topraklarý içindedir. Bunlarýn baþlýcalarý Mingi Tav (Elbruz 5.642 mt), Dýh Tav (5.203 mt), Koþtan Tav (5.145 mt), Uþba, Dombay Ölgen gibi zirvelerdir.

2.200 metreye kadar çam, ladin ve köknar ormanlarýyla kaplý olan Karaçay-Malkar daðlarýnýn daha yukarý kýsýmlarýnda otlak ve çayýrlar yer alýr. 3.000 metreden yukarý kýsýmlar buzullarla kaplýdýr. Bazý vadilerde buzullarýn 2.000 metreye kadar indiði görülür. Kafkaslarýn en büyük buzullarý olan Alibek, Amanavuz, Uzunkol, Ullukam, Tonguzorun, Azav, Býzýngý, Dýhsuv buzullarý bu bölgede yer alýr.

Kafkasya'nýn en büyük ýrmaklarý Mingi Tav (Elbruz) buzullarýndan doðmaktadýr. Bunlardan Hurzuk, Ullu Kam ve Uçkulan ýrmaklarý birleþerek Karaçay'ýn Uçkulan köyü yakýnlarýnda Koban (Kuban) adýný almaktadýr. Karaçay daðlarýndan doðan Duvut, Teberdi, Arhýz, Morh, Zelençuk (Ýnçik), Laba, Urup ýrmaklarý da Kuban ýrmaðýný beslemektedir. Biyçesýn yaylasýndan doðan Hudes, Calankol, Amankol, Ýndiþ, Mara ýrmaklarý da Kuban ýrmaðýna sað taraftan (doðu yönünden) karýþýrlar.

Mingi Tav (Elbruz) buzullarýndan doðan Malka ve Bashan ýrmaklarý, daha doðudan doðan Çegem, Holam-Býzýngý ve Çerek ýrmaklarý ile beraber Terek ýrmaðýna karýþýrlar. Karaçay'ýn kuzeyindeki Biyçesýn yaylasýndan doðan Kuma (Gum) ýrmaðý da Hazar denizine dökülür.

Karaçay-Malkar bölgesinin kuzeyindeki düzlüklerde Adigey-Kabardey-Abaza bölgeleri yer alýr. Güney kýsýmlarý baþtan baþa Kafkas sýradaðlarý ile kaplýdýr ve daðlarýn arkasýnda Abhazya ve Gürcü-Svanetya bölgeleri ile komþudurlar. Tonguzorun, Mahar, Kluhor, Morh, Sançar adlý dað geçitleri Karaçay-Malkar'ý Abhazya ve Gürcü-Svanetya bölgelerine baðlar. Doðularýnda ise Osetya yer almaktadýr.

Kendilerine Tavlu (Daðlý) adýný veren Karaçay-Malkarlýlar, ayrýca kendi aralarýnda kendilerini yaþadýklarý vadilerin adlarýna göre Karaçaylýlar, Bashanlýlar, Çegemliler, Holamlýlar, Býzýngýlýlar ve Malkarlýlar olarak çeþitli zümrelere ayrýrlar. "Balkar" adý Bashan, Çegem, Holam, Býzýngý ve Malkar vadilerinde yaþayan daðlýlarý tek bir isim altýnda toplamak isteyen Sovyet yönetimi tarafýndan uydurulmuþ sunî bir etnik isim ve millet adýdýr. Karaçay-Malkarlýlar ayrýca kendileri için "Alan" adýný kullanýr ve birbirlerine "Alan" diye hitap ederler.

Karaçay-Malkarlýlar günümüze gelene kadar Avrupa ve Rus kaynaklarýnda çok çeþitli adlarla anýlmýþlardýr.

1404 yýlýnda Kafkasya'da bulunan baþpiskopos Johannes de Galonifontibus Karaçaylýlara "Kara Çerkesler" adýný vermiþtir. 1635 yýlýnda A.Lamberti de Karaçaylýlara "Kara Çerkes" adýný vermiþtir (Tavkul 1993:50). Tatarlar da Karaçaylýlara "Kara Çerkes" adýný verirlerdi.

Karaçay-Malkarlýlara kendi dillerinde "Daðlý" anlamýna gelen "Kuþha" adýný veren Kabardeyler onlarý yaþadýklarý bölgelere göre "Karçaga Kuþha", "Çegem (Þecem) Kuþha" ve "Balkar Kuþha" olarak adlandýrýrlardý.

19. yüzyýl sonlarýnda Rus literatüründe Karaçay-Malkarlýlar için "Gorskiy Tatar" (Daðlý Tatar), "Gortsý (Daðlý) ve "Daðlý Kabardeyler" adlarý kullanýlýrdý.

Kafkas halklarý Karaçay-Malkarlýlar için deðiþik etnik isimler kullanmaktadýrlar. Adigeler Karaçaylýlar için "Karaþey" ve "Kuþha", Abhazlar "Akaraç", Abazalar "Karça", Gürcü-Svanlar "Mukrçay", Osetler "Asi", Gürcü-Megreller "Alani" adlarýný kullanýrlar. Gürcüler de onlara "Karaçioli" derler. Malkarlýlar için Gürcüler "Basiyani", Gürcü-Svanlar "Sabir", Abhazlar "Azuho", Osetler "Asson", Kabardeyler "Balkar" ve "Kuþha" adlarýný kullanýrlar.

Karaçaylýlar "Karaçay" adýnýn efsanevi cedleri "Karça"nýn adýndan geldiðine inanmaktadýrlar. Halk arasýnda yaþayan efsaneye göre, Elbruz daðýnýn doðusundaki Bashan vadisinde yaþamakta olan Karça, burada savaþmak zorunda kaldýðý Kabardeylerin baskýsý sonucunda, beraberindeki Adurhay, Budyan ve Navruz klanlarýyla birlikte Elbruz daðýnýn batýsýnda yer alan Kuban ýrmaðýnýn kaynak havzasýndaki bölgeye, yani günümüzdeki Karaçay topraklarýna göç eder. Karça'nýn kabilesine Tram, Hubiy, Özden ve Botaþ soylarý da katýlmýþtýr. Bu arada, savaþtýklarý Kabardeylerle aralarýnda kan davasýnýn sürmemesi için, Kabardey prenslerinin Kaytuk soyunun Tohçuk (Dohþuk) sülalesinden ve yine Kabardeylerin Tambiy sülalesinden iki delikanlý Kafkas geleneklerine uygun olarak Karça'nýn kabilesine katýlýrlar. Bunlarýn soyundan Karaçay'da iki büyük soy ortaya çýkar. Karça adý zamanla deðiþerek Karaçay þeklini alýr.

Karaçaylýlar Elbruz daðýnýn batý eteklerinde, Kuban ýrmaðýnýn kaynak havzasýnda yer alan Hurzuk, Uçkulan, Kart Curt köyleri ile, daha batýdaki Duvut, Teberdi, Morh, Ishavat, Urup, Laba ýrmaklarýnýn yukarý kýsýmlarýnda yer alan köylerde yaþarlar. Mara, Cögetey, Zelençuk vadilerinde de Karaçay köyleri yer almaktadýr.

Malkarlýlar Elbruz daðýnýn doðu eteklerindeki Bashan vadisi ile daha doðuya doðru yer alan Çegem, Holam-Býzýngý ve Malkar (Çerek) vadilerinin yukarý kýsýmlarý ile Köndelen, Aksuv, Hasaniya, Kaþha Tav, Karasuv, Gerpegej köylerinde yaþamaktadýrlar.

Karaçaylýlar hakkýnda Avrupa kaynaklarýndaki ilk bilgiler 1404 yýlýnda Kafkasya'da bulunan Johannes de Galonifontibus'un notlarýdýr. Galonifontibus "Kara Çerkesler" adýný verdiði Karaçaylýlar hakkýnda þu bilgileri verir:

"Çerkesya ya da Zikia adý verilen ülke, Karadeniz'in arkasýndaki daðlarýn eteklerinde uzanýr. Burada iki deðiþik halk yaþar. Yüksek daðlarýn üzerindeki vadilerde yaþayan halk "Kara Çerkesler"dir. Aþaðýlarda deniz kenarýnda yaþayanlar ise "Beyaz Çerkesler"dir. Kara Çerkesler'i hiç kimse ziyaret etmez. Onlar da tuz ihtiyaçlarýný karþýlamanýn dýþýnda daðlarýný asla terketmezler. Kara Çerkesler'in kendilerine özgü bir dilleri vardýr".

1635-1653 yýllarýnda Kafkasya'da bulunan Ýtalyan misyoner A.Lamberti Karaçaylýlar için þunlarý yazmaktadýr:

"Kafkas'ýn kuzey eteklerinde Karaçaylýlar (Karaçioli'ler) yada Kara Çerkesler adý verilen halk yaþar. Onlara bu ad yaþadýklarý daðlarda gök daima bulutlu ve karanlýk olduðundan verilmiþtir. Dilleri Türk dilidir, fakat hýzlý konuþtuklarýnda anlamak zordur. Beni hayrete düþüren þey, bu kadar garip dilleri konuþan çeþitli milletlerin ortasýnda Karaçaylýlar Türk dilinin saflýðýný nasýl korumuþlardýr? Kafkaslar'ýn kuzeyinde eskiden Hun Türkleri yaþamýþlardýr. Karaçaylýlar da Hunlar'ýn bir dalýdýr. Þimdiye kadar eski dillerini korumuþlardýr".

1643 yýlýnda Terek bölgesindeki Rus ordusu komutaný M.Ý.Volinskiy yazdýðý bir raporda "Malkar" köyleri ve Beþtav (Pyatigorsk) yakýnlarýnda yaþamakta olan "Karaçaylý Çerkesler" hakkýnda bilgi vermektedir.

19. yüzyýl baþlarýnda Kafkasya ve Gürcistan'ý gezen Avrupalý bilimadamý J.Klaproth Karaçaylýlarla ilgili þu bilgileri vermektedir:

"Adigeler (Çerkesler) bunlara Karçaga Kuþha derler. Tatarlar ise Kara Çerkes adýný verirler. Onlar Kabardeyler'den önce Kabardey'e yerleþmiþlerdi. Karaçay adýný beyleri Karça'nýn adýndan alýrlar. Mingi Tav dedikleri Elbruz daðýnýn kuzey eteklerinde yaþarlar. Karaçaylýlar Kafkasya'nýn en güzel milletlerindendirler. Beyaz tenleri, siyah gözleri, belirgin güzel hatlarý ve mükemmel bir vücut yapýlarý vardýr. Göçebe Tatar ve Nogaylar'da görülen basýk suratlar, çekik gözler onlarda görülmez. Moðol ýrklarý ile bir karýþýmlarý yoktur. Gürcülere benzerler.

Karaçaylýlar komþularý Çerkes (Adige) ve Abazalarýn aksine, hýrsýzlýk ve dolandýrýcýlýk nedir bilmezler. Cömert ve çalýþkandýrlar.

Genel olarak Kafkasya'daki en uygar toplum olduklarý söylenebilir. Beylerine son derece baðlýdýrlar. Fakirlere karþý cömerttirler. Zenginler fakirleri hor görmezler, onlara öküzlerini ödünç verirler.

Bashanlýlar Bashan ýrmaðýnýn yukarý kýsýmlarýnda yaþarlar. Çegemliler Çegem ve Þavdan ýrmaklarýndan Bashan'a uzanan yüksek karlý daðlarda yaþarlar. Malkarlýlara Kabardeyler Balkar Kuþha, Gürcüler Basiyani derler. Bunlar Çerek, Psigon, Aruvan ýrmaklarý kýyýlarýnda otururlar. Býzýngý da Malkar sayýlýr. Yüksek yerlerde yaþarlar. Bunlara çok tehlikeli yollardan sonra ulaþýlýr".

1848 yýlýnda Karaçay'da bulunan Rus tarihçisi G.Tokarev onlarýn etnik kökenlerini Kýpçaklar'a baðlar. Bu konuda Tokarev þunlarý yazmaktadýr:

"Bu topraklarda Komanlar (Kuman-Kýpçaklar) yaþamýþlar. Onlar kendi beylerine piramit þeklinde sivri çatýlý evler inþa etmiþler. Koban (Kuban) ýrmaðýnýn adý þüphesiz Komanlar'dan kalmýþtýr. Karaçaylýlar Kafkasya'nýn en güzel milletlerinden biridir. Bunlarýn yüzleri Tatar, Moðol ve Nogaylarla hiçbir benzerlik göstermez. Karaçaylýlar Adige (Çerkes)'lerden önce Kabardey'e yerleþmiþlerdir. Kendi aðýzlarýndan Bashan (Baksan)'dan çýktýklarýna dair rivayetler dinledim".

1850'li yýllarda Karaçay'da bulunan Rus askerî görevlisi V.Þevstov þunlarý yazmaktadýr:

"Karaçaylýlar Elbruz daðýnýn eteðinde, yüksek yerlerde yaþarlar. Sayýlarý çok olmasa da çok yiðittirler. Kendileri hiçbir zaman düþmana maðlup olmazlar. Onlarýn düþman komþularý Kuban'ýn karþý tarafýnda Baþilbiy, Tatar, Abzeh, Þapsýð, Natuhay, Besleney, Ubýh ve Abazalar, sol taraflarýnda ise Kabardeyler'dir".

1870'li yýllarda Rus idarecisi olarak Karaçay'da bulunan G.Petrov, onlar hakkýnda þu bilgileri vermektedir:

"Karaçaylýlar'ýn çoðu orta boylu, saðlam yapýlý, esmer, geniþ omuzludur. Bütün daðlýlarda fark edilen açýk, hayat dolu gözleri vardýr. Karaçaylýlar daðlarýndan ayrýldýklarýnda hüzünleniyorlar, solan çiçeklere benziyorlar. Düz yerler onlara çirkin görünüyor".

1890'li yýllarda Karaçay'da bulunan N.Aleksandroviç Þtof, Karaçaylýlar'ýn müslüman oluþlarý ile ilgili þu bilgileri vermektedir:

"17. yüzyýlýn baþýndaki savaþa kadar Karaçaylýlar, derin dað vadilerinde putperest olarak yaþamýþlar. Kýrým Haný Kafkasya'da islam dinini yaymak için iki bölük asker göndermiþ. Zelençuk ýrmaðý kýyýsýndaki Adige (Çerkes) köylerini islam dinine sokmuþlar. Kuban ýrmaðýnýn baþýnda ise þimdiye kadar hiç kimseye boyun eðmeyen Karaçaylýlar'a rastlamýþlar. Yurtlarýný, hürriyetlerini korumak için Karaçaylýlar "Marca" adlý kutsal putlarýndan güç alarak düþmanlarýna karþý koymuþlar. Kýrým Haný'nýn askerleri islamiyeti Karaçay'a zorla kabul ettiremeden geri dönmüþler. Ýslamiyet ancak 18. yüzyýl sonunda Karaçay'a girmiþ".

A.Byhan Karaçaylýlar'ýn müslüman oluþlarýný þöyle yazmaktadýr:

"Mezarlýklarý taþ duvarlarla çevrilidir. Teberdi yöresinde mezarlarýn üzerinde piramit ya da daire biçiminde kalýn taþlar vardýr. Ýslamiyet 1782 yýlýndan sonra Karaçaylýlar arasýnda yayýlmaya baþlamýþtýr. Ýslamiyeti benimsemelerine raðmen doða üstü güçlere inanýrlar. Kendilerine göre dað tanrýlarý vardýr. Eliya bunlarýn en önemlisidir. O'nun þerefine törenler düzenler, dans ederler, kurban keserler. Diðer Kafkas toplumlarýnda olduðu gibi kutsal aðaçlarý ve kutsal su kaynaklarý vardýr".

1886 yýlýnda Elbruz daðýna týrmanmak için Bashan vadisinin yukarý kýsmýnda yaþayan Karaçay-Malkar soylarýndan Orusbiy'lerin köylerine gelen Rus araþtýrmacý S.Davidoviç, Daðlý Kabardeyler adýný verdiði Karaçay-Malkar halký için þunlarý yazmaktadýr:

Sovyetler Birliði döneminde ikiye ayýrýlan Karaçay-Malkar halký Kafkasya'da yer alan Karaçay-Çerkes Özerk Bölgesi ve Kabardin-Balkar Özerk Cumhuriyeti sýnýrlarý içinde yaþamaktaydý. Günümüzde Karaçaylýlar Rusya Federasyonuna baðlý Karaçay-Çerkes Cumhuriyetinde, Malkarlýlar ise Kabardin-Balkar Cumhuriyetinde yaþamaktadýrlar. Karaçaylýlar yaklaþýk 180 bin kiþilik bir nüfusa sahip iken, Malkarlýlarýn nüfusu da 100 bine yakýndýr.

Karaçay-Malkarlýlar Kafkasya dýþýnda, 1943-1944 yýllarýnda sürgüne gönderildikleri Orta Asya'da, Kazakistan, Kýrgýzistan ve Özbekistan'da yaklaþýk 20 bin kiþilik bir nüfusa sahiptirler. 1886 ve 1905 yýllarýnda Türkiye'ye göç eden Karaçay-Malkarlýlar da Türkiye'de yaklaþýk 20 bin kiþidirler. Bunun dýþýnda, Suriye'de Þam civarýnda 1500, Amerika Birleþik Devletlerinde de yaklaþýk 5 bin Karaçay-Malkarlý yaþamaktadýr.

OSUYAT
  Ertte-ertte bir cerleni cerinde, bir kýralný elinde bir kiþi caþagandý. Aný eki caþý bolgandý. Ala süyümlü, ullu sanlý bolgandýla.
 Bir kunleni kununde atalarý kýyýn aurugandý. Atalarý kesini ölurge cuuuklaþhanýn angýlagandý da, caþlarýna osuyat etgendi:
 - Meni caþlarým! Endi men, eþta da, duniyadan kete bolurma. Sizden ayýrýlýp keterden alga, sizge ahýr sözumu aytýrga suyeme. Duniyaný baþýnda adamga ahþýlýk, amanlýk da, kuuanç, buþuu da tubeydi. ölüm korkuuluk da colugadý. Da, ma meni sizge osuyatým: ne bolsa da, kun bathan canýna barmagýz.
 Ol sözleni aytýp boþaganlay, atalarý duniyadan ketgendi. «Kun bathan canýna barýrga nek cararýk tuyuldyu?» - dep caþlarý atalarýna sormagandýla, nek deseng, ala aný sorgunçu, atalarý ölgendi.
 Caþlarý atalarýný karasýn kiyip, köp turgandýla.
 Kunleni birinde caþlaný akýllarýna bir zat kýzýu sagýþ bolup tuþgendi. «Kun bathan canýna barmagýz», - dep, bizni atabýz bizge nek osuyat etgen bolur dep, sagýþ eterge kalgandýla. Aný ne uçun bolganýn bilirge dep, ekisi da bir colouçulukga çýkgandýla. Atabýzný bizge etip ketgen osuyatýn ne bolganýn bilginçi biz beri kaytmabýz dep, eki karýndaþ da kun bathan canýna atlanngandýla. Ekisini da igi caraulu andýz camýçýlarý, ak baþlýklarý, igi caraulu atlarý bolgandýla.
 Bargandýla bir kun, bargandýla eki kun, bargandýla uç kun! uçunçu kunnu ingirinde bir ullu özenni baþýndan, sýrtdan özennge karagandýla. Ol kýyýrý, uçusu körunmegen tuznu içinde bir mal suruule, suruuçuleri bolmaganlay, kesleri allarýna otlay turganlarýn körgendile. Ol tuznu içinde suruuleni iyelerin tabarmý edik dep, ala bek köp aylanngandýla. Bolsa da, suruuleni tiyresinde adamga tubemegendile. Ýngir bolganda, aulakda tohtagandýla. Ahþý ullu ot etgendile. Bir igi mal da kesip, aþap, toyup, catýp turganlay, tang alasýna bir kýçýrýk eþitgendile.
 - Ay, itden tuuganla, meni ariu cerimi kir etip nek turasýz? - dep ekisin da bir zat urup, sýn taþla etip koygandý.
 Eki karýndaþ ketgenden sora ua, atalarý ölgende karný bla kalgan analarýna bir caþçýk tuugandý. Ol caþçýk abadançýk bolup, sabiyle bla oynay baþlagandý. Anasý da, ol eki caþý da kun bathannga ketip, andan kaytmay kalýp, eri da ölup, cangýz caþçýgý bla kalganý sebepli, caþçýgýn bek suyup, anga bek igi karap turgandý.
 Caþçýk karýulu bolgandý. Ol nýgýþda caþla bla oynap, alaný horlap, sabiyleni cilyata turgandý. Sabiyle bir kun:
 - Sen bizni bla tuyuþup, karýuungu sýnap, anga mahtanmay, kun bathan canýna ketgen, ölgenleri-kalganlarý da belgili bolmay kalgan karýndaþlarýngý tabýp keltirseng a? - dep, barýsý da aný hýlikkya etip, kulgendile. Caþ, ingirde uyge kelgenley, anasýna sorgandý:  Anam, meni karýndaþlarým barmý edile?
 Anasý:  Koy-koy, caþým, ne etese? Seni karýndaþlarýng cok edi, - degendi.
 Caþ:  - Ugay, anam, aytmay amalýng cokdu, - meni karýndaþlarým bolur edile, - degendi.
 Caþý alay katý bolganda, anasý aythandý:  Da, caþým, seni karýndaþlarýng bar edile, alay bolganý uçun, sen alaný ne etese?..Koy, - degendi.
 Caþ biyagý katý bolup sorgandý:  - Da, anam, ala ne bolgandýla?
 - Caþým, bolup a ne bolluk edile, seni atang öle turup, kesini caþlarýna: «Kun bathannga barmagýz», - dep osuyat etgen edi. Ala, ol aythannga karamay, bargan edile da, andan kaytmay kalgan edile. Sen a endi alaný surap ne eterikse, carlý kibik, týnç, ceringde tur, - dedi.
 Caþ bir belek zamandan sora, atný da kesi kurap:  - Men karýndaþlarýmý tapmay bolmam, - dep tebiregendi.
 Ol da, kunbathan canýna bara-bara, uzak ketgendi. Kun-bathan canýnda ayamay, ol tuzde aylanþ tebiregendi. Aylana barýp, bir uylege cetgendi. Ol uyde cangýz bir tiþirýu bolgandý. Caþ haparýn aythandý. Ol tiþirýu caþha:  - Harip, seni karýndaþlarýng mýnda sýn taþla bolgan bolurla. Ma bu sen körgen malla barý da bir kýznýkýdýla. Ol kesini cerinde adamný cetse, aný sýn taþ etip koyadý, - degendi.
 Caþ:  - Da, anga ne amal bollukdu? - dep sorgandý.
 - Anga amal men uyreteyim. Aný uyu býlay arý barýpdý. Ol kuru kesi bolsa edi, aný kim da horlar edi. Aný bir aciri bardý da, aný saklagan oldu. Sen a bar da, uynu beri canýnda çungur, ol çungurda teren uru kaz, sora atný tuurasýna çýk da, terk okuna at kiþnegenley ol uruga buk, - degendi. - uç kere alay et da, ol adam körmese, aný bek tuyer, andan sora çýksang a at kiþnemez.
 Caþ barýp, ol aythança etgendi. Kýz uçunçu karap, adam körmegenden sora, atný tuygendi. Caþ urudan törtunçu col çýkganýnda, at kiþnemegendi. Caþ uyge bargandý.
 Kýz cangýz kesi catýp, undurukda cuklap turganýn körgendi. Caþ kýzný eki çaç eþmelerinden undurukga katý baylagandý. Eki ayagýn da cibek arkan bla baylagandý. Sora kabýrgada tagýlýp turgan kýl kobuznu sogup baþlagandý. Kýz kobuznu tauuþuna sekirip turup, kararga tebiregeninde, tartýp, baþýn örge ayýralmagandý, kureþgendi da, ayaklarýn köturalmagandý. Ol zamanda caþha boyun salýp:  - Ay, ne amanlýkçý eding! - degendi. Kýz dagýda aythandý:  - Da, endi manga eterni etding, allahdan aman tap, kollarýmý, ayaklarýmý, baþýmý boþla. Endi sen suygenley bolsun, - degendi.
 Sora caþ iygendi.
 Ekisi da caraþýp, bir birge hapar aytýp tebiregendile. Caþ býlay da býlay, eki karýndaþým tas bolgandýla da alaný izley keleme degendi  Kýz:  - Da endi alaný izlep da ne eterikse, andan ese, koy, ekibiz da bu meni baylýgým bla caþap tururbuz. - degendi Aný caþ unamagandý.
 Ugay, meni karýndaþlarýmý da tabayýk da, alaný da alýp, ekibiz meni elime barayýk ansý, anam kesi cangýzdý, - degendi.Ekisi da tebiregendile. Eki sýn taþný katýna cetgenley kýz aythandý:  - Ma seni karýndaþlarýng býladýla, býlaný býlay men etgenme, sau eterge kolumdan da kellikdi, alay býla sanga endi karýndaþ bolalmazla, andan ese koy, - dep kureþgendi. Caþ bir da unamagandý. Ol unamagandan sora, kýz caþlaný sau etgendi.
 Caþ bek kuuanngandý, kesini har haparýn baþdan ayak aythandý. Sora törtusu da tebiregendile. Bara ketip, keç bolup, uyge cetalmay, bir cerde tohtagandýla. Kýz bla caþ endi cuklagan bolurla degenley, ol eki karýndaþ bir birlerine:  - Endi bu bizden kiçi, kesine katýn da alýp, bizni da eltip barsa, bizge ayýpdý. Bir amal eteyik, - degendile Alaný alay aythanlarýn kýz eþitgendi. Sora ol eki caþ, ullu biçaklarýn kýnlarýndan çýgarýp, auuz canlarýn koþçuknu içine aylandýrýp, eki kýyýrlarýn a eþik cannga katý begitgendile. Sora biri:  - O, hahay, o, cetdile! - dep kýçýrgandý. Caþ, cuklap turganlay, sekirip kobarga tebiregende, kýz þýbýrdap; «Karýndaþlarýng boþuna etedile». - dep caþný tutup, kobarga koymagandý. Sora, dagýda bir az turganlay, unutdurup, biyagý caþla kýçýrgandýla. Kýz cuklap kalganlay, caþ sekirip kobup, eki ullu biçak da tuz eki tobugun kýrkýp, caþný tobuklarýndan örgesi týþýna, ayaklarý eþikden içine tyuþgendile. Eki karýndaþ kýzga horluk etip, kuç bla alýp ketgendile. Butsuz karýndaþlarý ölgen bolur dep, umut etgendile. Alay bolsa da, kiçi karýndaþ ölgen etmegendi. Alay, açdan ongsuz bolup turganlay, bir çýgýrbaþ kiþi, kiyikni kuua da tuta, sora keserge tebiregenley, baþý kiçiy da, kiþi baþýmý kaþýyma degenley, kiyik ýçhýna da kaça, caþha cetgendile. Caþ çýgýrbaþ kiþige:  - Beri keltir, men keseyim, - degendi.
 Ol kiyikni caþha kesdirgendi. Ala ekisi da etin biþirip aþay turganlay, ekinçi da bir kiþi bir kiyikni kuua da tuta, keserge tebirese ua, bir kolu çolak bolganý sebepli, kutulta da koya, kiyik da, ýçhýna da kaça, alaga cetgendile. Aný da biyagý caþ kesgendi. uçusu da bir birleri bla haparlaþhandýla. Caþ aythandý:  - Endi biz uçubuz birge caþarbýz, aný sebepli, bizge aþ-suu caraþdýra tururga bir tiþirýu kerekdi, - dep uçusu da aný kabýl körgendile.
 - Tiþirýu men tabarma dep, kolu çolak ketgendi. Elge barýp, bir uyden býlay da býlay, uçeu bolup caþaybýz, otha, suuga karay tururga bizge kýzýgýzný berigiz, egeçibizden baþha körmebiz, kiyik etleden keltire tururbuz, - dep tilegendi.
 Aný aythanýna ýrazý bolup, kýzný Çolak bla iygendile. Kesleri caþarça koþçuk iþlegendile. Çolak bla çýgýr, tobuklarý kýrkýlýp turgan caþný köturup, uuga curup turgandýla. Kýz a har kunden alaga aþarýk hazýrlap turgandý.
 Bir kun, tuþ zamanda, kýz otha - suuga kaygý bolgandý, otnu çulup turganýn körgendi. Ol bek adýrgý etgendi, bolsa da bir da ot tapmagandý. Endi ala ingirge aç bolup kelsele, manga ayýp eterle dep, kýz, ot izley ketip, bir biyik duppurga çýkgandý. Karay ketip, uzakda bir tutun çýkgan taba tebiregendi. Bargandý. Barganda, cangýz bir katýn olturup turganýn körgendi.
 Kýz:  - Men ot alýrga kelgenme, - degendi.
 Katýn, bir elekni alýp, için kulden tolturup, usune ot salýp, çurgen etmey, elep bar dep iygendi. Kýz colnu uzunu kertisi da çulgen eter dep, cetginçi elep bargandý. Ekinçi kun ol kýzga ot bergen katýn elekni akgan kulunu ýzý bla kelgendi. Ol obur katýn bolgandý. Sora, katýn ariu aytýp, coykullanýp, kýzga þagýrey bolgandan sora, aný çimdiy: «Meni haparýmý aytsang, sanga caþau bolmaz», - dep, kýzný korkuthandý. Ol halda bir belek zamannga kýzný kýynap turgandý.
 Sora, caþla kýzga:  - Sen nek aman bolgansa, auruganýngmý bardý? - dep sorgandýla.
 Kýz uyalgan kibik etip:  - Bir zat hatam da cokdu, - dep koygandý. Alay caþla ua bek týngýsýz bolgandýla.
 - Endi biz ketsek, mýnga bir palah boladý. Keziu-keziu saklamay bolmaybýz, - dep, bir col Çýgýrný uyde koygandýla Ol saklap turganlay, obur katýn kel gendi. Sermep, Çýgýr oburnu tuthandý, alay bolganý uçun kutharýp koygandý. Ekinçi kun kolu çolak kalgandý. Obur katýn biyagý andan da kutulgandý. uçunçu kun tobuklarý kýrkýlgan caþ kalgandý. Sora kýz: «Endi keliuçyu zamaný boladý», - degenden sora, caþ bukgandý.
 Obur katýn kelip, kýzga tebiregenley, caþ, sekirip, katýnný sýrtýna minngendi. Katýn caþný da körmegenley, ayausuz kaçýp tebiregendi. Caþ katýnný arkasýnda bara, eki kolu bla katýnný boynun buugandý. Katýn soluuu tohtagandan sora baralmay tebiregendi.
 Caþ aythandý:  Artha aylanýp, meni alýp ketgen ceringe eltmey eseng, -öltureme. - Katýn caþný artha kaytargandý.
 Caþ:  - Endi meni da nögerlerimi da sau etmey eseng, biçak bla tuurarma, - degendi. Katýn caþný butlarýn kesini karamý bla sau etgendi. Sora ingir bolup, ol birsi caþla kelgenden sora, alaný da sau etdirip, obur katýnný alay iygendi. Endi sau bolduk dep, törtusu da uylerine tebiregendile. Kýzný uylerine eltip, bek ullu ýspas da etip, eltalganlarý kadar bir kiyik etden bergendile. uç caþ da, salamlaþýp, ayýrýlgandýla. Tobuklarý kesilgen caþ uyune bargandý, aný ol kunbatýþda algan katýnýn eki karýndaþý karauaþ etip turganlarýn körgendi.
 Caþ karýndaþlarýna aythandý:  - Da, karýndaþlarým, men sizge igilik eter canýndan ayamaganým çaklý bir, siz da manga amanlýk eterden ayamagansýz. Endi kim tersni köreyik. uçubuz da kökge sadaklaný atayýk da, tersni sadak okla ayýrýrla. - dep onoulaþhandýla. Sadaklaný athandýla. Eki caþný oklarý, kelip, baþlarýna kirgendile da, ala ölgendile. Sora kiçi karýndaþ anasý bla em duniyaný baþýnda bolmagança ariu katýnçýgý bla sau-salamat, kuuançlý aþap-caþap kalgandýla. Haram karýndaþlaný ol etgen haramlýklarý biteu ol tiyrede bolgan cerlege bla alayda caþagan halklaga belgili bolgandý.

.

HALK ABINMASIN

 Men týþirýw baþým bla bir kawum er kiþilege, kullukçulaða seyir eteme: býla - biz da adambýz, halkýbýz, bizni da tilibiz bardý, ceribiz, Ata curtubuz, otcaðabýz degen zatlaný unutupmu koyðandýla?

 Þawalaný Çýlýwnu kýzý Minaldan - halkýbýzða igilik bolurun tohtamay izlegen, aný kayðýsý bla jaþaðan, teñlik, tüzlük üçün kast etip küreþgen adamlarýbýzdandý. Halkný jumuþuna tabýla bilgen, kýyýn kün, taþaða bukmay, tuwraða çýkðan, tüzün, kertisin aythan, ýzýndan tizgen. Malkar halkýbýzný baþýna börk tiyiþli kýzýdý.

 Çegem tarýnda El-Tübü. Cýlðý suwnu boynunda. Cýlðý tarýnda, Kaysýnný tuwðan üyçüðü. colu taþlýdý, tikdi. Tarný tamaðýnda poetni tuwðan üyü bizge Mekkaça körünedi. Duniyaða tuwðan sabiyin birinçi kýçýrýðý kulaðýbýzða kirgença bolabýz. Tögerekde - baþlarý kökge tirelip turðan demeñili tawla. Kýsýr kayala. Çuwak kökde bulutla, sürüw-sürüw, Þark taba tigeley baradýla. Cýlðý suwu da, kuduretge küzðü bolup, zýbýr taþlaný, kýzýl tamðalý kümüþ çabakçýklaný oyumlarýn kayrý ese da eltedi. Bu seyirlik kýyýn, alay ariw cerde ot tamýzðan cigit, ciger halkný beþik cýrlarýn, kelin toylarýný kobuz, hars tawuþlarýn da, tawuklaný kankýldaðanlarýn, horaz kýçýrðanlarýn da, kozu, koy makýrðanlarýn barýný awazýn da birgesine alýp, Cýlgý Çegem çeregine aþýðadý...

 Bu tawla, bu tarla saklaðandýla halkýbýzný. Duþman aný tüzleden kuwup, aslamýn kýrýp, bir keseklerin tarla caþýrðan halkýbýzný. Tuwðan cerge çeksiz süymeklik aytdýrðandý Kaysýnña da bu sözleni:

        Kor bolayým, Tuwðan cerim, men saña!

        Sense bek carýk kün duniyada maña.

        Sensiz nasýp cok har kerti adamða,        

        Kor bolayým, Tuwðan cerim, men saña!

 O akýlman poet! Sen bizge kallay ullu amanatýñý koyup ketgense:          Sense bek carýk kün duniyada maña,         Sensiz nasýp cok har kerti adamða...

 degeniñi unuthanlaða, sansýz etgenlege. Malkarný cerinden, çeginden kaçhanlaða «kerti adamladýla» dep kalay aytayýk?!

 Kaysýn a, sañýraw bolsa da, eþitip turluk edi, cerini çapýrak tawuþun küz artýnda, sokur bolsa da, acaþmay barlýk edi kýzýl kanña boyalðan collarýnda!..

 Busaðatda, «ullu», «gitçe» halk da kesi baþýna, öz kadarýna, cerine, çegine erkinliklerin tohtaþdýrðan keziwde, halkýbýzný közün açmasak, aný kelir kününde ne saklaðanýn aña añýlatmasak, ol abýnýr, kesini baþ erkinligin, halklýk kadarýn tas eter.

 1922 jýlda Malkarný bek ötgür, akýllý, bilimli baþçýsý Eneylaný Aliy efendini caþý Muhammat, milletni kelir caþawun, teren oyumlap; halkýbýzný kesi allýna avtonom oblast etip, Terk oblastdan çýðarýrða erkinlik alðanda, Kalmuk ulunu baþçýlýðý bla kesibizni tersboyunlarýbýz aný unamaðan edile. Kalmuk ulunu sözüne terilgen edile. Baþha oñu sýyýrýlsa da, Eneylaný Muhammat Aliy ulu, küreþe ketip, Kabartýða koþula esek da, Malkarný ceri, çegi belgili bolsun dep, belgiletip, teñlik bolurça paritetni tohtaþdýrthan edi.

 Bolsa da halkýbýz, artdan artha teñligi urlanýp, ol Eney ulu korkðan künñe cetip, calýnçak bolup kalðandý. Eney ulu aythança bolsa, halk abýnmaz edi. Ne medet! Halkýbýzný andan ese murdar Kalmuk ulumu bek süe bolur edi? Ol kün abýnñanbýz!

 Eney ulu izlegen colsuz, federatsiya amaltýn büðün biz sýysýzbýz, ýspassýzbýz, Uçuz halkbýz, nek deseñ, zakon çýðarýwda, aný bardýrýwda, baþhasýnda da bir türlü teñligibiz cokdu! Bu zat kölübüznü sýndýradý, canýbýzný kýynaydý. Entda biz allay kaphanña tüþsek, ýzýbýzdan kellik tölüle aytmazlamý: «Ol duniyada da ala kaliyar kazsýnla: ceribizge, baþ erkinligibizge ne etmey ketgendile!» - demezlemi? Derikdile!

 Biz Kabartýdan kaçmaybýz. Allah-allah, birigeyik, karýndaþlýkný da küçleyik, bir respublikada bolayýk. Alay eki halkða da federatsiya, suverenitet, paritet bolsunla. Ala wa teñlik, birleþiw, karýndaþlýqk degen zatladýla. Aña uðay degen kalay tabýlýr?! Ol zatlaný tamamlar keziw cetip turadý. Men tiþirýw baþým bla bir kawum er kiþilege, kullukçularýbýzða seyir eteme: býla - biz da adambýz, halkýbýz, bizni da tilibiz bardý, ceribiz, Ata curtubuz, otcaðabýz degen zatlaný unutupmu koyðandýla?!

 Federatsiya, paritet degenden býllay bir nek kaçadýla?!

 Kullukla alýþýnýrða tüþerikdi da, bayam, korkuwlarý ol bolur! Ansý añýlaðan kýyýndý. Bir patçah da tahdan süyüp, ne da kesi ýrazýlýðý bla ketmegendi...

 1910 jýlda halk ökülü Kyazim Mekkada cazðan bu tizginleden oyum eteyik:

           Halk nasýbý kaydaðýsýn bilsem edi,        

           Men, butlarýmý at etib, ceterem,

           Arabýzda kaya ýrhýla barsa da,

           Cüregimi kayýk etip öterem.

 Nasýp degen zatný, tabakða salýp, «ma!» dep kiþi da berlik tüyüldü. Halk kesi nasýbýn öz akýlý, oyumu, kol kýyýný bla tabarýkdý. Alay kaysý biribiz da ötgürlük, teren oyumluk, sabýrlýk, tözümlük, mamýrlýk bla halkný nasýbý, kadarý, calýnçaksýzlýðý, erkinligi, teñligi üçün küçübüznü, akýlýbýzný, bilimibizni ayamazða kerekbiz.

  : BÝZ KALLAY BÝRBÝZ? KAYDA CAÞAYBIZ?

            Otvetit s tsitatoy 2002-çi cýl bardýrýlðan cazdýrýw Rossiyada 192182 (andan KÇR-de 169198) Karaçaylýný sanaðandý, 1989-çu cýlda wa Rossiyada 150332 (Sovet Soyuzda 155936) Karaçaylý bar edi. Ýnternetde wa, Rossiyada 2002-çi cýl 202 miñ (aný içinde KÇR-de 176 miñ) Karaçaylý caþaydý, deb beriledi. Aný koyayýk da, ofitsial statistikaða tayana aytayýk. Özge,kalay-alay ese-da, alðýnñý SSSR-de caþaðanlaný da koþub aytsak, 200 miñden igi kesek atlaðanýbýz iþeksizdi.

Endi kayda kallay bir bolðanýbýzða karayýk. Federal okruðla bla aytsak, býlaydý: Kýbýla federal okruðda 187 miñ 588 adam barbýz býlayda em keb caþaðanýbýzný sebebin añýlay bolursuz: bu okruðka kiredi respublikabýz).

Andan alða,

Ara FO - 1893,

 Privoljskiy FO – 743

 Severo-Zapad FO - 741,

 Sibir FO - 591,

 Ural FO - 367,

 Uzak Vostok FO – 259

Karaçaylýný sanaðandý 2002-çi cýl cazdýrýw.

Kalaylaða ötüb ketgenibizge da bir karaðýz. Rossiya Federatsiyaný 89 subektini 86-da caþaydýla Karaçaylýla. Biz caþamaðan cer cañýz Komi-Permyak, Evenkiya, Agin Buryat avtonom okruðladýla. Tab, Taymýrda da (Dolðan-Nenets a.o.) - 1, Nenets bla Koryak avtonom okruðda - 4 adamýbýz caþaydýla.

Çukotka avtonom okruð bla Kurðan oblastda – 6

Çuwut avtonom oblastda - 8,

Mariy El bla Ýñuþ respublikalada - 9,

Maðadan oblastda - 11 karaçaylý bardý.

Hantý-Mansiyskiy bla YamaloNenets avtonom okruðlaný birinçisinde 69, ekinçisinde 97 ahlubuz caþaydý,

Çelyabinsk oblastda - 73 karaçaylý bardý.

Kralný kalðan subektlerinde da 13 adamdan baþlab bir miñden artýkða deri caþaydýla milletibizni keleçileri. Alaný barýn tize aylanmayýk. Alay bolsa da adamla artýk bilirge izlegen regionla bardýla. Aný sebebli alaný entda bir kawumun saðýnayýk

.

Kesibizni respublikaný aytmay, em keb Stavrapol krayda caþaybýz - 15146 adam. Aný seyiri cokdu: honþu caþaybýz, 70 cýlný uzaðýna arý kirib turðanbýz. Krayný biz caþamaðan ne þaharý, ne rayonu cokdu. Biznikile em keb caþaðan þahar a (respublikaný týþýnda) Narsanadý. Þahar Sovetge kirgen ellenikileni da koþsak, barýd 8100 adam boladý (1989-çu cýl ol san igi kesek az edi - 4990 adam).

Kralýbýzný ara þaharý Moskvada - 823 adam (1989-çu cýl da 610 adam bar edi)

 Moskva oblastda - 428,

 Sankt-Peterburðda - 323,

 Rostov oblastda - 516,

 Kalmukda - 138,

 Krasnodar krayda - 784,

 Saratov oblastda - 23, 2 

Tümen oblastda - 210,

 Krasnoyarsk krayda - 123,

 Kabartý-Malkar respublikada - 1273 adamýbýz bardýla.

Birle, bir kawum cerlede (sez üçün, Moskva da) andan ese aslambýz, derge bollukdula. Alay da bolur, özge, beri propiskalarý (registratsiyalarý) bolðanla tüþgendile.

Endi kesibizni respublikada halða karayýk. Kýbla Federal okruðda 22 mln 907 miñ 141 adam caþaydýda, aný 439 miñ 470 adamý KÇR-kidi. Ol san okruðda respublikabýz em az adam caþaðan regionlaný biri bolðanýn kergüztedi - bizden artda cañýz Kalmuk respublikadý. Bir kawumlaça bolmay, biz ellede aslambýz. Sez üçün, respublikaný içinde karaçaylýlaný üçden ekisi ellede caþaydýla, oruslulaný wa, üçden ekisi þaharlada caþaydýla.

Karaçaylýla kralný bütew halklarýný sanýna kere 0,13 protsentni, kýbýla federal okruðda 0,83 protsentni tutadýla. Respublikaný halkýný da 38,5 protsenti karaçaylýladýla.

Respublikaný 150 eli bla þaharýný 79-da neda cartýsýndan aslamýsýnda karaçaylýla kebçülüknü tutadýla, daðýda 11 el bla Çerkesskede ekinçi orunnu aladýla.

Ara þaharýbýzda karaçaylýla 1989 cýlða kere eki katha aslam bolðandýla (8720 - dan 16011 adamða cetgendile).

 12,6% Alaya býlayda birsi milletle da aslam bolðandýla (çerkeslile 10087-den 14672 deri, abazalýla 7288-den 9473-ge deri).

Alay bla Çerkesskini halkýný 55,5 %

Oruslula,13,8 %

Karaçaylýla,

Çerkeslile, 8,2%

Abazalýla, 1,5% da Noðaylýla aladýla. Karaçay_Çerkesni cerinde caþaðan karaçaylýlaný kuru 9.5% caþaydý respublikaný ara þaharýnda.

Teñleþdirigiz: çerkeslileni 21% cuwuðu, abazalýlaný 30% cuwuðu, noðaylýlaný 10% artýðý, oruslulaný da 40% aslamý Çerkesskede caþaydýla. Alaydý da, ara þaharýbýzda respublikada millet sanýna kere bizden az caþaðan cokdu.

Karaçayevsk þahar bla anña karaðan ellede Karaçaylýla 24804 boladýla (66,3 %), Karaçay rayonda - 22127 adam (84,3%). Em keb Karaçaylý Gitçe karaçay rayonda caþaydý - 33428 adam (84,7%).

Andan kalsa, Cegetey Ayaðý rayonda 31697 Karaçaylý (60,7%),

 Koban rayonda 19983 (56,2%),

 Zelençuk rayonda 16452 (30,8%),

 Urup rayonda 3476 (18,6%),

 Adýge_Habl rayonda - 1111 (3,9%),

Habez rayonda - 109 (0,3%).

 Bu rayonda karaçaylýlaný saný har cýl sayýn azdan az bolub baradý. Söz üçün, 1959 cýl mýnda 717 Karaçaylý sanalðandý, büðünlükde wa 109 adamdý.

Endi elleribizde caþaðanlaný sanlarýný kalay türleñenlerine bir karayýk. Ozðan cazdýrýwda (1989c) 3 miñden aslam caþaðan (Karaçaylýla köbçülüknü tuthan) 10 el bar edi, endi ala 11 bolðandýla. 3 miñçilege cañý koþulðandýla

 Drujba (3139 adam),

 Sarýtüz (3174 adam) elledile.

Karaçay elleden, Teberdi bla Karaçayevsk þaharný aytmay, adam saný 5 miñden atlaðan üç el bardýda, barýda Gitçe Karaçaydadýla:

 Üçkekende 15143 adam,

 Terezede - 6307,

 Pervomayskiyde - 5322 adam caþaydýla.

Nasýbha, adam sanlarý köbge barðan elleribiz igi kesek bardýla. Ala 42 boladýla. Ayýrýb aytýrça zat: Karaçayný eski ellerinde (Uçkulan, Oðarý Uçkulan, Hurzuk, Kart-Curt) az ese da , koþulðan bolmasa, azaymaðandý.

 Andan arý aytsak, Morhda 1972 adam caþaydýda, karaçaylýla elde caþaðanlaný 74% tutadýla, Sadovýyde (1586 adam - 52%),

 Oðarý Marada (1739 - 10
0%),

 Oðarý Teberdide (2262 - 100%),

 Teben Taþkepürde (1601 - 99%),

 Oðarý Taþkepürde (1245 - 100%),

 Caðada (2509 - 94%),

 Rimgorkada (1687 - 92%),

 Krasnýy Kurðanda (3229 - 90%),

 Elkuþda (390 - 95%),

 Nikolayevkada (1454 - 75%),

 Znamenkada (1771 - 91%),

 Çapayevskoyede (4552 - 96%),

 Canñý Cegeteyde (3718 - 99%).

Karaçayda adam sanný sanaw baþlanñanlý milletni saný har otuz cýldan eki katha öse kelgendi. Alay a ol zat art cýllada igi oðuna seriwün bolðança kerünedi. Rossiyada caþaðan 160-dan aslam halkný içinde biz 27-çi orundabýz. Ol caný bla karasak, alay ullu carsýr zatýbýz cokdu. Alay bolðanlýqða, 14-15 cýlný mýndan alða da 30-çu orunda edik.

Bizni respublikada azdan az sabiy tuwa barðanýna bu sanla da þaðatdýla.

 Aytýrða, orta tergew bla

 Daðýstanda har üydegige 4,5 adam,

 Ýñuþetiyada - 7,1 adam,

 KMR-de - 3.9 adam,

 Çeçende - 5,5 adam,

 Tegeyde - 3,5 adam cetedi, KÇR-de wa har üydegi 3,4 adamdan kuraladý.

Daðýda bir zatný üsünden aytýrým keledi. kavkazda tawlula keb caþaydýla, degen söz ertdeleden beri cürüydü. Karaçaylýlaný üslerinde ol büðünlükde kertimidi? Ol zat bla baylamlý, artdaðý cazdýrýwnu aythanýna tayana,respublikada Karaçaylýla (170 miñ adam) bla oruslulaný (147 adam) teñleþdirib köreyik. Cazdýrýw respublikada tört cýlða deri sabiyleden oruslulada 6580-ný sanaðandý, Karaçaylýladan a - 11172-ni. Es belügüz: eki katha cuwkða aslam. Elli tört cýl tolðanla wa, birinçilede 10306, ekinçilede 6849 adam boladýla. Altmýþ cýldaðýla 5526 orus adam, 2468 karaçaylý. Cetmiþ cýldan atlaðan oruslula 16265, Karaçaylýla wa 9457 adam boladýla. Kim köb caþaydýda? Bu sanla neni körgüztedile? Bir caný bla, caþ adamlarýbýz aslamdýla, ekinçi caný bla wa, bolum kayðýlý eterçadý - kartlýkða deri caþaðanlarýbýz azdýla.

Mýndan arý halkýbýzný sanýn ösdürlük da, aný onowun eterik da caþ adamlarýbýzdýla - kýzlarýbýz, caþlarýbýz. Alaða Allah oñ bersin!

Karaçay-Malkar Türklerinin Etnik Oluþumu

BARAK

Laypanlaný Seyit

Laypanlaný Seyit belgili jurnalist, cazýwçu bolðandý.

  Sýlpaðarlaný cigit Dommayçýný ulaný, Sýlpaðarlaný Deboþnu caþý ötgür Barak, Üçkeken özen baþýnda Kamiþli-Kol kýþlýkda, koþda malçý bolub turðan cerinde, atasýný bir hýný sözüne açývlanýb, atýn cerleb, camçýsýn, baþlýðýn, macal kiyimin kablab, özenni eniþge sarkýb ketgendi. Ala ata-babalarýndan oðuna da avur söznü költürürge ürenmegen adamla bolðandýla,  atasýný uçhara sözü aña katý tiygendi. Költüralmaðanýnda va, atasýna kayýrýlmaðandý da, köz tuvrasýndan koraðandý. Barak süegi-saný urub ösgen, iþde çýnýkðan, küçü, karývu cetiþgen tavkel ulan bolðandý.

Ketgeni bla, uzak curtlaða atlanmaðandý.

Ðum ayaðýnda Abuklarý-baylaný elge tüþgendi. Anda va Karaçaydaça tül — elni iyesi Abuklarý, cer, rýshý baylýk da alanýký, elçile da alaný calçýlarý. Barak da Abuklaða calða caraþhandý. Cýlkýlarýndan bir acir ülüþnü küterge deb, çegem ortakða keliþgendi: beþ cýlný ayýrýlmay küterikdi, ol zamanný içinde cýlkýdan koraðanýn, çarpýðanýn Abuklarý bla arada teñ eterikdi, bolcalý cetgen kün a, beþ cýlda ösdürgen cýlkýsýný carýmýn kesine alýb, mal iyesi kiþi bolub, üyüne, koþuna kayýtýrýkdý.

Keliþgenleri alay bolðandý.

Barak — sabiy Barak, caþ Barak — atasýndan öbkeleb ketgen caþ adam, baylaða calçý bolub, cýlkýný ýzýndan beþ cýlða kathandý.

Cay aylada Gum özenni sol caný caylýklada, kýþ aylada Akla-künbetleni kavdanýnda cýlký kütüb, keçesi, künü at belinde aylanñandý.

Þýntahýdan, cün halýdan soðulðan kiyimleri sanlarýn aþab, kamçisini uçu bla sýrtýn kaþýy, gözetde suvuk keçeleri cýl teñli körünüb, tañý ceñil atarða unamay, culduzlu çuvak uzun keçelede Cetegeyli ceti culduz, carýk Çolpan tañný saklathan belgileri bolub, keb ayýn aþýrðandý. Cüregin çapýrðan kuvançý da bolmay caþaðandý.

Cýlkýçýný iþi týnç tüldü, artýksýz da allay tatýwsuz adamný koluna tüþgen cýlkýçýgý burnundan kaný ketgenñe cetivçendi.

Alay bolsa da, Barak tözgendi — «Alawðanña katýn bolma, bolsañ çýdamlý bol» degen nart söz bardý. Barakða sav ömürça körüñen avur, uzun beþ cýl tawusulðandýla, ketgendile. Beþ cýl-  da artýk da bek çýnýkðan, emilik üretiwde, cigitlikde kiþige al bermegen caþ, avur saðüncünü üsünden býrðaðança, sak kergendi, oh deb erkin soluðandý. Ihý, bu zorlukdan kutuldum deb, kuvanç týbýrlý bolðandý. Beþ cýlný uzaðýna mülk kesi Abuklaný kutsuz Biyaslandan sýnaðan, körgen azabý, çekgen sýnýðý, ýylýðý esine tüþüb, burnuna buz tüyümçek bolub, artýk da avur tiygendile. Caþ cürekge beþ cýlda az açýv cýyýlmaðandý.

Beþ cýlda bir acir ülüþdei tolu cýlký ösdürgendi. Aný eki üleþib, carýmýn tavla taba aydar künü tüþgeninde caþha kanat bitgendi.

Taylýkdan da kolunda ösgen beþli aktuyak acir bla cügen, cer bilmegen, cýlký anasý bolluk bir baytalða közü artýk bek karaðandý.

Karab, karamlarýndan közüñ toymazça, kögürçün betli, cýltýravuk tüklü, balýk siñirli koyankulak haðokla — aladan asýl tukumlu cýlký kurarða bollukdu. Barak ala kesime tüþsele, nasýbým tutarýk edi, deb kesine aþhýlýk coralab turðandý. Ol közüvde mülk iyesi Biyaslan da ol asývlu cýlkýný eki bölünürün költüralmay, alaylay kaldýrýða ne madar eterge bilmey cürügendi. Bir kün cýlkýný üleþiv söznü baþlarða deb kelgen Barakný körgeninde: -Endi bu cýlkýný eki bölüb, carýmýn sürüb ketemidi? — deb sorðandý adamlarýna.

— Alayða uþaydý, — degendile katýndaðýla.

Savbitgen Barak, macal kiyimin üsüne kiyib, görohun canýna taðýb, uzak colowçulukða kuralðan tawluça hazýrlanýb kelgendi. Katý kol tutub salamlaþhandý. Carýk Barak, sabiylikden çýkðan, caþlýkdan a alkýn çýðalmaðan Barak.

— Bolcalým cetdi, Biyaslan-mubarek, —

degendi Barak, mülk iyesi kiþini allýna süelib,

 — Cýlkýný üleþib, hakýmý çýðarsañ, men da carlý üyüme kayta barýr edim. Kalðan rýshýnný sav-esen cürüt, keb hayýr kör.

«Rýshýsý köbnü, þaytaný da keb» dewçendile, Malköz Biyaslan iþlediñ, kýynaldýñ, kütgen cýlkýñý eki böl da, carýmýn aþýr da bar deb, koyalmaðandý.

— Kalay üleþsek tabha sanaysa? — deb sorðandý Barakða. Barak tüzlüknü izlegendi, közü karaðan acir bla baytalný bir ülüþge tüþürsele, ülüþle teñ bolmazça körgendi da alaný ekisin eki ülüþge tüþüreyik, kalðanlarýn a baytalýn baytalça, alaþasýn alaþaça eki böleyik degendi. Barak carathan eki at Biyaslanný közüne da ilinib bolðandýla. Alaný koldan ýçhýndýrýrða, madar tabýb, unarýk tüldü. Ol atladan tuvðan tölü Abuklaný cýlkýladan oñlu bollukdu, kazak askerlege atla alðanla, alaný tabýb, Biyaslanný atlarýna tursunnuk tüldüle. Palah andadý. Biyaslan-  ný bashan kayðý oldu, büðünü üçün tül, tamblaný saðýþýn etedi, alðarakða karay bilgen obur kiþidi.

Biyaslan, Barakný sözüne saðýþ etib, birazný turðandý.

—Calçýný nasýbý baynýkýça bolsa, aña calçý deb nek aytýladý? — degendi ol ahýrýnda onovun etib. — Barak menden nasýblý ese, menñe calçý bolub, beþ cýlný ayak tübümde nek cürüdü? Baytal bla acirni bir-birinden ayýrmaðýz. Bir ülüþde koyuðuz da çöb atayýk.

Barak asýrý oðuramasa da, nasýbýma köre tüþer degendi da, cýlkýný Biyaslan aythança üleþdirgendi.

Ayýrðandýla.Çöb athandýla.

O, calçýða nasýb tuvðan kün! Allay künle keb bolmavçandýla, özge bir-birde tübeb da kalývçandýla. Alay tül ese—ma, calçý Barakný nasýbý tuthandý: suv betli asýl tukumlu acir bla 226 cügen bilmegen tuw baytal Barakða tüþgendile!

Barakný caþ cüregi beþ cýlný içinde kuvançdan birinçi kere tolðandý, közü, kaþý carýðandýla. Biyaslanný beti va cavarða basýnñan iñirça karalðandý. «Ay-medet, cýlkýný erkeçi mýña ketibmi kaldý? Týyar üçün ne madar etsin adam?»—deb, kara saðýþha kirgendi. Sora Barakða aylanýb: — Kýyýnýña razý bol, Barak. Mal iyesi kiþi bol, cýlkýñý da saw cürüt, hayýrýn tab. Kolubuzda turðan cýllarýñda senñe haramlýk bilmegenbiz, cetdiralmaðan esek ne bileyim ansý, inciwsüz eterge küreþgenbiz. Sen da hata kördüñ bolmaz, cýlký kuradýñ, birewge calýnmay caþarça hýysabýñ bardý. Endi baþ tutallýksa.

Alay a, saðýþ et entda, aþhý ulan. Beþ cýlný entda bizde kalsañ uþata edik. Ösdür biyaðý cýlkýñý, beþ cýl haznamýdý, karab-karaðýnçý cetib kalýr, — degendi. Beþ cýlda çekgen ýylýðý da Barakða bek awur cükdü. Zawuk etdirib caþathanña tergeb tura köreme deb kelgendi caþný kölüne.

— Bolcalý cetgeninde suw çelekni eþikden uzathança etib ketmeyim, gözetge bügeçe da çýðayým, — degendi Barak Biyaslanña cuvabha. — Ertdenblasýnda va columa atlannýkma. Abuk ulu Biyaslan, endi sen bol menñe cýlký calçý. Uþata eseñ. Tambla oðuna acir ülüþnü allýña kýstayým..

Barak çörçeklik etgendi, alay aytmasa kerekedi: aný bla kiþige da cuk koþallýk tül edi, Barakný sözleri, talay adam týñýlab turðanlay aytýlðan samarkaw sözle ullu küçü, baylýðý bolðan Abuk ulu Biyaslanña mardasýz awur tiygendile.

Ol kesinden töben adamný alay kayýrýlðanýna arý deri colukmaðan edi. Biyaslanña betsinñenle, caþný sözün költüralmay, davur açarða umut etgendile, alay a savutu-sabasý caraþhan þatýk caþha andan arý katýlmaðandýla. Biyaslan da adamlaný allýnda calçýsý bla davur baþlarða tartýnñandý.

— Kayðýrmaz, caþ adam -çörçek söz aytdý deb, kereksiz guruþha bolmaðýz,—deb kulaklamaðança eterge küreþgendi.

Barak, kündüzünde kalkýmay kalýb, beþcýllýk cügünden artýlðanýna cüregi da týnçlýklý bolub, cýlký gözetini ahýr keçesine çýkðandý. Kölü hoþlukða, duniyasý zawuk körünüb, kayðýsýn üsünden atýb, ay carýk, çuwak keçe, cýlkýný özen içine aylandýrýb, at cerin baþýna salýb, camçýsýna çýrmalýb tayanñandý. Saðýþ ete, andan arý caþawuna aþhý oyumla biçe, talayný turðandý. Eslemey, teren kalkýb kalðandý.

Tañ alasý bla ilgenib uyanýb karasa, cýlký alaydan korab tura. Ne eterik edi — izley cayýlðandý. Ýgi oðuna uzayýb tabhandý — cýlký, sürülmese, ürenñen cerinden allay birge tizilib keterik tül edi. Cüregi korkuw etib, minñen atýn tütünletib cetse, cýlký baðasý kök acir bla asýl baytalný boyunlarý tartýlýb tura! «Abuklarý alaný menñe ýçhýndýrmazlýk edile. Bileem, býlay eterle deb a aqýlýma kelmegendi. Mañýlay terime alðan halal hakýmý menñe kýzðandýla. Beþ cýlný kanýmý emib turðanlarý köllerine cetmedi-þoydu. Sanýmý tüyüb tabhan rýshý kesegime zarlandýla» — deb ullu carsýðandý, ullu da açýwlanñandý. Ertdenblasýnda atýlýb cetib, Abuklaða haparýn aythandý. Alay a sözün ki-  þi da kulakða almaðandý. «Kesiñ gözetde turðanlay, cügen bilmegen emilik, esirik atlaný arkanlab, boyunlarýn tarta kim aylannýkdý. Baþýñ kýsýb söleþmey eseñ deb, hýlikge etib koyðandýla.

Barak, tüzün tabarða, kertisin açýklarða deb, küreþib baþlaðandý. Alay a sözün ötdüralmaðandý, mazallý kralný sañýraw zakonu caklavçu bay Abuklarý çalýþdýrðan tüyümçekni teþalmaðandý. Tarýkðan, aythan cerlerinde, Abuklaða bolmasa, aña kiþi da kulak tikmegendi. Beþcýllýk kýyýnýna tabhan calýn tawusurða cetib, tüzlüðün añýlatalmay,

Kamiþli-Kolða atasýný koþuna kaytýb ketgendi.

Ol zamanlada tavlula tüzlüklerin añýlatalmasala, köbgen cürekleni söñdürür üçün, tayakða kazýkða, býçakða-sawutha uzalýb turðandý la. Ahýrýnda wa — tersge sanalýb kalýwçula da ala bolub turðandýla.  Aradan cýl ötgendi.

Bir keçe Abuklaný acirleri — Kabartýða, Karaçayða, honþu kazak stanselege belgili toru acir bla kök acir Gum ayaðýnda at orundan coðalýb ketgendile. Terslikni költüralmaðan, zorluknu keçalmaðan Barak acirleni korathandý.

Tarta barýb, birin bir carý aþýrðandý, ekinçini da Tawartýna satýb cibergendi. Kerti küreþni tabýça kalay bardýrýrða kereklisinden haparlý bolalmasa da, kiþi söz aytalmay turðan oñlu baylaða öþün salðandý. Alay a karañý calçý caþ, calçýsýný calýn zarlanýb, camaðatha belgili terslik etib, siñdirib koyðan bayða dert kaytarýrða acirlerin korathandan baþha amal tabalmaðandý, zawallý.

Bayða dertin kaytarðanña sanab, cüregin basýb, üydegi kurarða kiriþgendi. Hubiylaný Husinni kýzý Zalihanný alðandý da üydegili bolub caraþhandý. Alay a týnçlýklý caþarða buyurulmaðandý. Abuklarý ýzýndan tüþgendile da zakonña tarthandýla.

Barak, keçe otowða kelse, kündüz týþýnda aylana, köz tuwradan canlay, kamasýn, tapançasýn canýndan tüþürmegenley, þkoðun cerlegenley, talay zamanný keçinñendi. Elçi camaðat körüb, bilib turðanlýkða, aný tutub, patçahný kullukçularýna berirge kiþi unamaðandý. Camaðatda bir adam da allay kara iþ eterge izlemegendi. Kullukçula sawutlanýb cürügen batýr caþný baylab alýrða wa keslerine bazmaðandýla.

Ol közüwde, ne ese da bir ullu hata etib, aný üçün katorðaða südlenib, Batalpaþikskede tutulub turðan eki daðýstanlý bolðandý. Otdelden pristav, alaný da birgesine alýb, Taþköpürden Karamýrzalaný Batoka deb birewlenni kesine nöger etib, Barakný tutarða Uçkulanña kelgendi. Barakný pravlenñe çakýrýb, muhur cibergendile. (Ol za-  manlada, kaðýtha pravlenni muhurun urub, povestka ornuna aný eltib koyðandýla).

Tüzlüðüne bazðan Barak, cüregi hoþ bolmasa da, korkdu deb aytdýrmaz üçün, pravlenñe starþinaða barðandý. Ötüb tebregeninde, pravlenni allýnda uvak-tüek sata aylanñan adamlaða uþaþ ekevlenni eslegendi. Savbitgen torsuk adamla. Karamýrza ulu Batoka da ala bla bulcuna turðanýn körgendi. Barak, alaða asýrý es bölmey, katlarý bla ozub baþlaðanlay, süelgen ekewlen erlay sermeb tuthandýla: biri oñ koluna kadalðandý, ekinçisi da belinden buwðandý. Barak, olsaðatlay, kolun tartýb ýçhýndýrýb, sermegeni bla, birin kesinden býrðab, cerge kablaðandý. Ekinçisi kayðýlý bolub, aña burulðanlay, Karamýrza ulu Batoka, Barakný közlerine kum kuyub, cunçutub, karmab koyðandý.

Barakný kollarýna buðow kiydirgendile.

Barakný baylab, zýðýrlý kýrdýþha soylandýrðandýla. Tüzlük tabalmay küreþgen cigitni, hýylalýk bla keltirib, közlerin uvuç kum bla karmab, karýwsuz etib, duþmanlaný koluna bergen Karamýrzalaný karabet Batok bolðandý.

Aný üçün aña altýn medal berilgendi.

Sibirge katorðaða aþýrlýkbýz deb, Barakný elinden korathandýla. Pristavný rezidentsiyasýna eltgen haparlarý çýkðandý. Andan arý ne bolðan eseda kiþi týñýlý zat tabalmaðandý. «Sabiy Ba-  rak, caþ Barak, carýk duniyadan tas Barak» andan arý ne türlü da haparý eþitilmey, cuklanýb kalðandý.

Üydegisinde týñýlý caþaw sýnamaðan, kýz türsünün atmaðan caþ Zalihan, atasýn tanýmaðanlay kalðan kaðanak sabiyi Ünüs, Barakný ýzýndan cýlay köz cavlarýn tavushan atasý bla anasý, zamansýz coyuðalðan, zorluk cuthan cigit ulanný ýzýndan tarala kalðandýla.

AK SIRTDAN MAÑÑA DERÝ SENÝ AVAZIÑ

Sozaylaný Ahmat

Ol pariy edi, börütut tulpar pariy. Tomurovboyun, keñsýrt, çuburkuyruk, cititiþ. Atý da - Tutar dep. Ellileni köbüsü Açaný iti devçü edile. Akcürek adamný katýnda köz karamý, dariyça, sýydam, taza. Kir niyetlini körgenley bilip koyuvçu edi, deydile. Ol tiyrede aný tanýmagan cok edi. Köp börünü kesgenin da aytývçudula. Haparým aný üsündendi, ol da kaphandý da köçgünçülük otun.

1

Keçeni týñýsýz þoþlugu biylegen, ayça, tögerek arbazda Tutar kesine cer tabalmay aylana ketip, gimhotun kökge tiredi da, horsunup turgan cüregin cansara, önün boþlap, uludu. Kökde kimge ese da bir zat aythança... Tiyre itle guzabaga kaldýla. Birleri üre, birsileri va, öz tillerinde Tutar aythanný añýlap, uluy baþladýla. Keçe kañ-kuñdan toldu, cer seskeññen etgença, kayala cañýrgan avazlarý bla cuvapladýla.

Bir kesekden üynü eþigi açýlýp, uruþ uvathan sol butun da süyrey, Aça çýgýp keldi. Ol gýyý taþladan etilgen tapqada olturdu da tütün kabýndýrýp, teren-teren tarta baþladý. Tutar iyesini allýna barýp çökdü. Ýyesi va ullu kollarý bla aný kesine tartýp kuçakladý da, ariuv aytýp, har zamandaça, kubultur umut etdi. Pariy a kaygýlý sýnsývun tohtatalmadý.

- Tutar, harip, ne ese da bir týñýsýzlýgýñ a bardý, - dedi Aça. Pariy söleþe bilse, Aça ömüründe sýnamagan, ol ugay ese, aný atasý da eþitmegen, bir insan da körmegen palah  aný halkýna cetip kele turganýn aytýrýk bolur edi, bayam.

2

Tañ alasý az belgi bere baþlagandý. caratýlýþný Allahdan kelgen þoþlugun caralý ete, andan, tübünden bitev cer kötürüle, tarný içine gürüldegen köp ogursuz tavuþ, köp kara maþina kirip keledi. Tarný için eki carýp,  tunçukdura halkný cýrýn, sarý tañný atdýrmazga, üylede ot cakdýrmazga dep keledile ala. Sarý kayala miñ avazlarýnda bildire ol palahný kezivün.
El a þoþ. El a - cuklay...

Tutar töþden karaydý ol bolumga, közleri cana. "El nek tebe bolmaz, nek kötürülmeydi? - Bu kara kuzgunla nek kirdile elge? Halk turup, alaný nek talamaydý, nek kýstamaydý, nek kuvmaydý?.."  Pariy, ol týñýsýzlýgý için küydüre, enþge, üyge çapdý. Ol da töþden eniþge, Açaný üyünü allýnda da bir maþina tohtadý. Andan hýný tüþgen adamlaný atlaganlarýn, iyislerin oguna caratmadý it. Aladan biri sehleni kýlýçlarýn ayagý bla urup atdýrdý da, arbazga suhu kirip tebiredi. Tutar, ürgen zat etmey, aný colun kesip tohtadý. Adam bla it bir birlerine karadýla, betden-betge. Ogursuz edi kelgenni közleri. Allayný üyge ciberirge cararýq tüyüldü, dedi itni cüregi.

Ol adam hýný kýçýrdý. Pariy tepmedi. Adam alga atlam etdi. Ýt da atladý alga. Adam belbavunda tagýlýp turgan kapdan kara zatný çýgardý. Tutarný közlerine kan çapdý da, ol, ak tiþlerin ot çakdýra, aman adamný üsüne sekirirge hazýrlandý. Alaylay kim ese da cetip, pariyni boynundan katý kuçakladý. Ol Aça edi.

Elni töben canýndan, ogarý canýndan da tiþiruvlaný sarnavlarý, sabiyleni kýçýrýklarý çýga baþladý. Üynü içinden Açaný katýnýný cüreksinip cýlaganý da eþitildi. Askerçileni oramdan karaganlarý da, üynü kurþalaganlarý da savutlarýn kollarýna alganlay, açývlanýp kýçýra, aþýkdýra turganlay, Aça maþinaga kýsýmla eltip atdý da, arý ketip arlakda turgan itine canladý. Ekisi da keslerin bir-birge atdýla, eki taza, halal cürek. Aça pariyni kesine kýsýp, antlý teñinça, katý kuçakladý. Tutar a ne eterge bilmey, iyesini zýbýr tuzlu sakalýn  katlap-katlap caladý. Alayda añýladý carlý pariy ayýrýlýv sagatýný tatývu tuzlu bolganýn. Köz caþla sakalýnda tas bola, Aça, itinden küçden ayýrýlýp, caralý butun eki kolu bla tuthanlay, ehçele-ehçele üyüne kirdi. Bosagada süelip turgan arýksuv uzun askerçige:  - Kimni onovudu bu palah? - dep suhu sordu. Ol, söz da aytmay, sýzgýrývun da tohtatmay, kolunda þqogunu burnu bla kabýrgada Stalinni bla Beriyaný ullu suratlarýn körgüztdü. Aça, suratha  citi  karap, tavça caravlu aman aytdý da,  cýlav sýyýt ete turgan katýnýný kolundan kaganak caþçýgýn aldý.

Alay bla üçüsü da üyden çýkdýla. Tiþiruv kýçýrýgýn cýlavun da tohtatýp, erini betine türslep karadý. Körmegen edi birge caþagan ceti cýllarýnda aný allay sazbet,  amalsýz, ogursuz bolup Aça, tuvp ösgen kudretine karap, bir kesek süeldi. curtun, tabiygatýn köz karamý bla kuçakladý da, kýyama colga çýgardan alga cerini havasýndan köküregin tolturup cutdu. Kara savutlu kara kiþini kara karamý tavluga karap turdu. Aça, kaganakçýgýn da köküregine kýshanlay, alas-bulas atlay barýp, duvulday turgan maþinaga mindi. Sora tiþiruvun da arý tartýp aldý. Alaný ýzlarýndan Tutar da sekirdi. Ay medet, ol çýgalmadý adamlarý minip turgan cerge. Biyik edi.

Alaylay maþina tebirep kaldý. Maþina cerinden tepmegenley, Açaný kollarý kesi allarýna alga uzatýldýla. Tavlarýndan, kayalarýndan tutup, alaga tagýlýp, alaný küçü bla bu palahný tohtatýp koyarga küreþgença, alay köründü ol. Sora:  - Tutar, - dep kýçýrdý Aça. Ol avzun ullu açýp, dagýda ne ese da aytdý. Alay gürüldegen tavuþ cutup koydu tavlunu avazýn. Çerekleni cýrlarýn, kayalaný cañýrývlarýn, ot cagalaný cýlývlarýn cuthança.

3

Tutar, ne eterge bilmey, bir kesek armav bolup süeldi da, uzayýp bargan maþinalaný ýzlarýndan atýldý. Talak soluv ete, ketip bargan cýlav-sýyýtný ýzýndan elden çýkgan cerde cetdi. Kesini adamlarý bolgan maþinaný kýynalmay tapdý da, aný týyarga küreþdi. Allýna çýga, sol caný, oñ caný bla bara... Açý-açý üre... Çarhladan kabarga küreþe... Cetmedi karývu ol barývnu tohtatýrga. Bayam, bir amal tabýllýk bolur edi, bu palahný çýgarganla itle bolup, Tutar a adam bolup süelsele.

Bolmagandan sora, maþinalaný ýzýndan tebiredi. Çaba, çaba, cüregin colga salýp, çaba. Kururuk maþina va arýymý biledi. Ol kazavatda Açaný:  - Tutar! - dep kýçýrgan avazýn eþitdi. Örge ökürüp bargan maþinaga igi da cuvuklaþhanda va Açaný betin þart oguna kördü. Maþina eniþgerek aylaññanlay, azaya  bargan küçün cýyýp, pariy arý sekirdi. Kübürüne cartý-kurtu ilinip, bara bardý da, bitev avurlugu bla kelip colga tiydi. Az-köp zamanmý ozdu. Bir kesekden es cýydý. Örge tururga küreþdi. Turup, ol kýzývu bla alga çabarýk edi. Alay süelalmay, colga gorf dep tüþdü. Aný al oñ butu sýnýp, coknu ornunda edi. Bilalgan bolurmu edi alayda - carlý pariy canýndan süygen iyesinden ayýrýlganýn? Kim biledi. Tutar... Tutalmadýñ bu col, tutalmadýñ.

4

Ol sürkele, týrnaklay, cantalaþa, Ak Sýrt tavga çýqdý. Andan karap, kara maþinalaný kara colda barganlarýn kördü. Tepmey, köz kakmay, soluvn aylandýrmay, karap turdu. Cýlav-sarnavla uzaya baradýla. Alaný birgelerine tarný kayalarý, agaçlarý, taþlarý, collarý köçüp bargança köründü pariyge. Bu cerni kudreti da.

Elni caþavun sýyýrgan maþinala közden taþaydýla. Sarnavla da öçüldüle. Takýr þoþluk biyleydi da duniyaný, endi Tutarný cüreginde baþlandý sýrnav. Baþlandý da pariyni kulagýna Açaný avazý cañýdan eþitildi.

Duniyada bar avazladan ariv avaz. Tutarga ne zamanda da küç bere kelgen avaz. Busagatda va, cüregi tars dep eki carýlýrça, mudahlýk bergen avaz.

Börütut kesin týyalmay, baþýn artha atýp, önün ahýrýna deri açýp, mudah köknü mýdýh ete, tarýgýv cýrýn ayta, incile, uluy baþladý. Alay sarnadý tavlu pariy, kayala baþýnda bargan bulutla adam kanýndan kýzarga sundura. Alay uludu agaç canývarlaný sagayta, börüleni da uluta. Alay uludu,  içine tarthan týlpývu cýlav bolup çýga...

Önü karýkgandan sora sagayýp turgan suvuk taþlaga caplanýp, öksüz küçükça, cüreksinip sýnsýdý. Sýnsýv da tügenip. Nesin da unutup, çuv etmey, alayda Ak Sýrt tavnu baþýnda soylandý.

Mart ertdenlikni, zamansýz kart ertdenlikni açý ayazý pariyni sýrtýn sýlay, avur ahtýndý.

5

Bir zamanda üç ayagýnda küçden süele, Tutar örge turdu da, kesini esin izlegença, tögeregine karadý. Honþu itle alayga kelip turganlarýna ol, nek ese da, artýk seyir etmey, çubur kuyrugun bir bulgap koydu. Ýtle va, birem-birem kañ-quñ etdile da, uluy baþladýla, pariyge boluþluk bergença.

Üçayaq Tutar avur baþýn da eniþge iygenley, eriy bargan karda kan ýz koya, aksay-aksay örge, el taba aylandý. Ýtle barý da ýzýndan tizilip tebiredile.

Ýt cýyýn el ayagýnda kabýrlaga cuvuklaþdý. Tutar ötüp  ketalmadý. Açaný atasý, anasý   da mýnda cathanlarýn pariy bile edi. Ol tohtap, har sýn taþha türslep, har birine içinden ne ese da ayta, alay karadý. Ol halinde bir kesek turdu. Sora açývlanýp, üre baþladý. Ürgeni va nek týñýlaysýz, nek kötürülmeysiz, halk ketgenden sora siz býlayda kalay kalalasýz degenligi edi. Ol, asýlcürek, bayam, sýn taþla adamla bolub çýksala süe edi.

6

Otu öçülgen tav elni itleri ara oramda baradýla. Ala har çuñurun, har duppurun, har taþýn, aylançýn, har agaçýn da igi bilgen, igi tanýgan elni üylerini ocaklarýndan tütün çýkmaydý, terezeleri sokur közlege uþaydýla. Tuvarlaný ökürgenleri, koylaný makýrganlarý, palah kelip, elni tebe turgan ullu cüregin çýgarýp, alýp ketgenin bildiredile.

Ol zatný añýlagandanmý, ogese... Elni ortasýnda nýgýþ boluvçu cerge cetgenley, itle tohtadýla da, bir kesekge ýh demey turdula. Sora Tutar, baþha amal tapmay, kesin týyalmay, baþýn artha atýp, mudahlýk otu cana turgan közlerin da kýsýp, gýrhý avazýn, týlpývu katýþ boþlap, suvugan týpýrlaný cýlavun entda etdi. Aný avazý bu col, kalay ese da açývlanýp çýgadý. Sýrt baþýndaça, incile, eriy, tiley ugay... Kimni ese da tanýgan  etgença,  alay  ogursuz.   Birsi itleni avazlarý da añña koþulganda va, ol cýr - bu  cerge,   aný halqýna, har adamýna etilgen ullu terslik bir zamanda da unutulmazlýgýný belgisiça,  eþitildi.  Birde va tavlu itleni uluvlarý köçgünçülük palahý sürüp ketgen halkný ýzýndan uzun sarýn salgança körünedile. Elni eslisi olturup, nýgýþ etivçü cerni bügün itle saklap kalgandýla, o, duniya!
Bir kesekden Tutar tuvgan üyü taba tebiredi. Birsi itle da cayýldýla üylerine, tavlula ertdenlik duvadan cayýlgança.

Tutar arbazýna kirdi. Arbaz kalay ese da bir caralý canývarga uþaydý. Pariy añña boluþurugu kelgença, bara barýp, catma tübünde Aça olturuvçu tapçanný kulagýn bir-eki caladý da, andan baþha amal tabalmay, iyesini atýlýp turgan çabýrlarýna baþýn salýp, alayda soylandý, közlerinden köz caþlarý aga. Soylanýp edi arbaz da. Halkga kelgen palah alay inciltdi tolu-tobar arbazný da.

Tutar alay turganlay iynekni ökürgeni eþtildi. Pariy sagayýp, terk oguna kötürüldü. Üy artýnda halcar taba tebiredi. Aný körgende "Kuru biz kalýp kaldýk da" degença, iynek cýlamsýragan etgença, müñürdedi. Aça añña Aykaþha devçü edi. Pariy köp bolmay tuvgan buzovçuk turgan gitçe orunçuknu eþigine bardý. Art ayaklarýna süelip, küreþe ketip, gimhotu bla türtdü da, kadavnu ýçhýndýrdý. Sora iynekni orununu eþiginde togayný örge etdi da, eþik tavuþ ete, açýldý
Endi buzovçuk erkinlikge çýkdý. Endi iynek da baþýna boþ boldu.  Buzovçuk cetip,  kuyrugun da oynata, kömük etdirip içe baþladý sütden, kýzýp turgan emçekleni alýþýndýra. Alay az süelmegendi pariy, Açaný katýný iynekni savganda. Alayda, körgenin, bilgenin da unuturgu kele, ýþanývu ahýrý bla tügenip kalmaganý sebepli. Tutarný cüregi arbazga tartdýrdý. Kim biledi... Ol üy artýna - halcarga ötgen kezivde... Adamlarý artha... Bir da bilmezse.

Pariyni körgenley arbaz biyagý makamýn - ayýrýlýv küyün - soza baþladý. Üynü eþigi keññe açýlýp turganýn körgende Tutar seskeññen oguna etdi. Ol aksaganýn da horlarga küreþe, gýyý taþladan etilgen tapgala bla kötürülüp, bosagadan üynü içine karap, eþik üsünde uvalýp turgan ariv boyavlu kaññaçýklaný esledi. Pariy añýlamadý ol ne zat bolganýn. Alga atlap, enþge da iyilip, iyisgep kördü. Ma alay bildi Tutar beþik iyisin. Ma alay kördü Tutar uvalgan beþikni. Biraz mýçýgandan sora baþha amal tapmay, ol etivçüsüça, baþýn da artha atýp, terezeleni zýñýrdata, uludu.

Pariy cýlav ete edi, uvalgan beþikni cýlavun. Halk beþigini cýlavun.

7

Kurugan, otu öçülgen tav elni ekinçi tañý atdý. Mart ayný tañý, kart ayný tañý, suvugan ayný tañý, sýññan ayný tañý.

Ol, ömüründeça, kanatlarýn cayýp, kudretni cañýrta, carýta, cýrlata, kelmedi bu col. Adamsýz kalgan elni tañý kesi-kesin tüe keldi, kanatlarý küe keldi. Keldi da, elni baþýndan qaradý. Üyleni terezelerinde kesini ullu közlerin koya, arbazlaga zýbýr kol ayazlarýn sala... Tañ, cava-cava, þoþ cýladý. El anasýça, cýladý tañ.

"Caz baþý ösermi endi bu cerde?" - dep sagýþlandý tañ. Ak Sýrtdan a añña cuvapha Tutarný cýrý eþitildi: bar cýlavlaný unutdurgan cýr.

Adamlarýn çaqýradý, halqýn çaqýradý ol. Men añýlayma ol cýrný. Siz da añýlagýz aný, adamsýz da:

Eze erite canýmý
Deydi ol
Ayýtýp turlukma cýrýmý
Deydi ol
Cýrýmý ayýtýp turlukma
Deydi ol
Tañ bla atýp turlukma
Deydi ol
Kelip turlukma Ak sýrtha
Deydi ol
Kalavur bolup el curtha
Deydi ol
Sen kesiñ kayýtýp kelginçi
Deydi ol
Mañña koluñu berginçi
Deydi ol
Allýña karap turlukma
Deydi ol
Çakýra alay turlukma
Deydi ol

8

Ma alaydý köçgünçülük azabýn çekgen, ot cagasýndan üzülüp  ketgen halkný pariyi - zavallý Tutar, tulpar Tutar, seni kadarýñ.  Seni neñ Açaný kadarý va? Aný bitev halkýný kadarý va?  Men bügün da eþiteme seni cýrýñý, cýlay-ezile aythan cýrýñý, bar duniyalada mudah cýrný. Eþiteme da, men da cýlayma, bar duniyalada mudah adam bolup. Seni ol cýrýñ uçup aylanadý beþ da tav elni baþýnda, Holamný kurugan taþýnda. Kök bla cerni arasýnda. Köçgünçülük azabýn halkla unutup koymaz üçün. Allay palah endi bolmaz üçün uçadý seni cýrýñ, Tutar. Tarýhda kesine cer algan avazýñ. Andan beri, Ak Sýrtdan mañña deri savlay cetgen avazýñ.