KARACHAYLI

  : BİZ KALLAY BİRBİZ? KAYDA CAŞAYBIZ?

            Otvetit s tsitatoy 2002-çi cıl bardırılğan cazdırıw Rossiyada 192182 (andan KÇR-de 169198) Karaçaylını sanağandı, 1989-çu cılda wa Rossiyada 150332 (Sovet Soyuzda 155936) Karaçaylı bar edi. İnternetde wa, Rossiyada 2002-çi cıl 202 miñ (anı içinde KÇR-de 176 miñ) Karaçaylı caşaydı, deb beriledi. Anı koyayık da, ofitsial statistikağa tayana aytayık. Özge,kalay-alay ese-da, alğınñı SSSR-de caşağanlanı da koşub aytsak, 200 miñden igi kesek atlağanıbız işeksizdi.

Endi kayda kallay bir bolğanıbızğa karayık. Federal okruğla bla aytsak, bılaydı: Kıbıla federal okruğda 187 miñ 588 adam barbız bılayda em keb caşağanıbıznı sebebin añılay bolursuz: bu okruğka kiredi respublikabız).

Andan alğa,

Ara FO - 1893,

 Privoljskiy FO – 743

 Severo-Zapad FO - 741,

 Sibir FO - 591,

 Ural FO - 367,

 Uzak Vostok FO – 259

Karaçaylını sanağandı 2002-çi cıl cazdırıw.

Kalaylağa ötüb ketgenibizge da bir karağız. Rossiya Federatsiyanı 89 subektini 86-da caşaydıla Karaçaylıla. Biz caşamağan cer cañız Komi-Permyak, Evenkiya, Agin Buryat avtonom okruğladıla. Tab, Taymırda da (Dolğan-Nenets a.o.) - 1, Nenets bla Koryak avtonom okruğda - 4 adamıbız caşaydıla.

Çukotka avtonom okruğ bla Kurğan oblastda – 6

Çuwut avtonom oblastda - 8,

Mariy El bla İñuş respublikalada - 9,

Mağadan oblastda - 11 karaçaylı bardı.

Hantı-Mansiyskiy bla YamaloNenets avtonom okruğlanı birinçisinde 69, ekinçisinde 97 ahlubuz caşaydı,

Çelyabinsk oblastda - 73 karaçaylı bardı.

Kralnı kalğan subektlerinde da 13 adamdan başlab bir miñden artıkğa deri caşaydıla milletibizni keleçileri. Alanı barın tize aylanmayık. Alay bolsa da adamla artık bilirge izlegen regionla bardıla. Anı sebebli alanı entda bir kawumun sağınayık

.

Kesibizni respublikanı aytmay, em keb Stavrapol krayda caşaybız - 15146 adam. Anı seyiri cokdu: honşu caşaybız, 70 cılnı uzağına arı kirib turğanbız. Kraynı biz caşamağan ne şaharı, ne rayonu cokdu. Biznikile em keb caşağan şahar a (respublikanı tışında) Narsanadı. Şahar Sovetge kirgen ellenikileni da koşsak, barıd 8100 adam boladı (1989-çu cıl ol san igi kesek az edi - 4990 adam).

Kralıbıznı ara şaharı Moskvada - 823 adam (1989-çu cıl da 610 adam bar edi)

 Moskva oblastda - 428,

 Sankt-Peterburğda - 323,

 Rostov oblastda - 516,

 Kalmukda - 138,

 Krasnodar krayda - 784,

 Saratov oblastda - 23, 2 

Tümen oblastda - 210,

 Krasnoyarsk krayda - 123,

 Kabartı-Malkar respublikada - 1273 adamıbız bardıla.

Birle, bir kawum cerlede (sez üçün, Moskva da) andan ese aslambız, derge bollukdula. Alay da bolur, özge, beri propiskaları (registratsiyaları) bolğanla tüşgendile.

Endi kesibizni respublikada halğa karayık. Kıbla Federal okruğda 22 mln 907 miñ 141 adam caşaydıda, anı 439 miñ 470 adamı KÇR-kidi. Ol san okruğda respublikabız em az adam caşağan regionlanı biri bolğanın kergüztedi - bizden artda cañız Kalmuk respublikadı. Bir kawumlaça bolmay, biz ellede aslambız. Sez üçün, respublikanı içinde karaçaylılanı üçden ekisi ellede caşaydıla, oruslulanı wa, üçden ekisi şaharlada caşaydıla.

Karaçaylıla kralnı bütew halklarını sanına kere 0,13 protsentni, kıbıla federal okruğda 0,83 protsentni tutadıla. Respublikanı halkını da 38,5 protsenti karaçaylıladıla.

Respublikanı 150 eli bla şaharını 79-da neda cartısından aslamısında karaçaylıla kebçülüknü tutadıla, dağıda 11 el bla Çerkesskede ekinçi orunnu aladıla.

Ara şaharıbızda karaçaylıla 1989 cılğa kere eki katha aslam bolğandıla (8720 - dan 16011 adamğa cetgendile).

 12,6% Alaya bılayda birsi milletle da aslam bolğandıla (çerkeslile 10087-den 14672 deri, abazalıla 7288-den 9473-ge deri).

Alay bla Çerkesskini halkını 55,5 %

Oruslula,13,8 %

Karaçaylıla,

Çerkeslile, 8,2%

Abazalıla, 1,5% da Noğaylıla aladıla. Karaçay_Çerkesni cerinde caşağan karaçaylılanı kuru 9.5% caşaydı respublikanı ara şaharında.

Teñleşdirigiz: çerkeslileni 21% cuwuğu, abazalılanı 30% cuwuğu, noğaylılanı 10% artığı, oruslulanı da 40% aslamı Çerkesskede caşaydıla. Alaydı da, ara şaharıbızda respublikada millet sanına kere bizden az caşağan cokdu.

Karaçayevsk şahar bla anña karağan ellede Karaçaylıla 24804 boladıla (66,3 %), Karaçay rayonda - 22127 adam (84,3%). Em keb Karaçaylı Gitçe karaçay rayonda caşaydı - 33428 adam (84,7%).

Andan kalsa, Cegetey Ayağı rayonda 31697 Karaçaylı (60,7%),

 Koban rayonda 19983 (56,2%),

 Zelençuk rayonda 16452 (30,8%),

 Urup rayonda 3476 (18,6%),

 Adıge_Habl rayonda - 1111 (3,9%),

Habez rayonda - 109 (0,3%).

 Bu rayonda karaçaylılanı sanı har cıl sayın azdan az bolub baradı. Söz üçün, 1959 cıl mında 717 Karaçaylı sanalğandı, büğünlükde wa 109 adamdı.

Endi elleribizde caşağanlanı sanlarını kalay türleñenlerine bir karayık. Ozğan cazdırıwda (1989c) 3 miñden aslam caşağan (Karaçaylıla köbçülüknü tuthan) 10 el bar edi, endi ala 11 bolğandıla. 3 miñçilege cañı koşulğandıla

 Drujba (3139 adam),

 Sarıtüz (3174 adam) elledile.

Karaçay elleden, Teberdi bla Karaçayevsk şaharnı aytmay, adam sanı 5 miñden atlağan üç el bardıda, barıda Gitçe Karaçaydadıla:

 Üçkekende 15143 adam,

 Terezede - 6307,

 Pervomayskiyde - 5322 adam caşaydıla.

Nasıbha, adam sanları köbge barğan elleribiz igi kesek bardıla. Ala 42 boladıla. Ayırıb aytırça zat: Karaçaynı eski ellerinde (Uçkulan, Oğarı Uçkulan, Hurzuk, Kart-Curt) az ese da , koşulğan bolmasa, azaymağandı.

 Andan arı aytsak, Morhda 1972 adam caşaydıda, karaçaylıla elde caşağanlanı 74% tutadıla, Sadovıyde (1586 adam - 52%),

 Oğarı Marada (1739 - 10
0%),

 Oğarı Teberdide (2262 - 100%),

 Teben Taşkepürde (1601 - 99%),

 Oğarı Taşkepürde (1245 - 100%),

 Cağada (2509 - 94%),

 Rimgorkada (1687 - 92%),

 Krasnıy Kurğanda (3229 - 90%),

 Elkuşda (390 - 95%),

 Nikolayevkada (1454 - 75%),

 Znamenkada (1771 - 91%),

 Çapayevskoyede (4552 - 96%),

 Canñı Cegeteyde (3718 - 99%).

Karaçayda adam sannı sanaw başlanñanlı milletni sanı har otuz cıldan eki katha öse kelgendi. Alay a ol zat art cıllada igi oğuna seriwün bolğança kerünedi. Rossiyada caşağan 160-dan aslam halknı içinde biz 27-çi orundabız. Ol canı bla karasak, alay ullu carsır zatıbız cokdu. Alay bolğanlıqğa, 14-15 cılnı mından alğa da 30-çu orunda edik.

Bizni respublikada azdan az sabiy tuwa barğanına bu sanla da şağatdıla.

 Aytırğa, orta tergew bla

 Dağıstanda har üydegige 4,5 adam,

 İñuşetiyada - 7,1 adam,

 KMR-de - 3.9 adam,

 Çeçende - 5,5 adam,

 Tegeyde - 3,5 adam cetedi, KÇR-de wa har üydegi 3,4 adamdan kuraladı.

Dağıda bir zatnı üsünden aytırım keledi. kavkazda tawlula keb caşaydıla, degen söz ertdeleden beri cürüydü. Karaçaylılanı üslerinde ol büğünlükde kertimidi? Ol zat bla baylamlı, artdağı cazdırıwnu aythanına tayana,respublikada Karaçaylıla (170 miñ adam) bla oruslulanı (147 adam) teñleşdirib köreyik. Cazdırıw respublikada tört cılğa deri sabiyleden oruslulada 6580-nı sanağandı, Karaçaylıladan a - 11172-ni. Es belügüz: eki katha cuwkğa aslam. Elli tört cıl tolğanla wa, birinçilede 10306, ekinçilede 6849 adam boladıla. Altmış cıldağıla 5526 orus adam, 2468 karaçaylı. Cetmiş cıldan atlağan oruslula 16265, Karaçaylıla wa 9457 adam boladıla. Kim köb caşaydıda? Bu sanla neni körgüztedile? Bir canı bla, caş adamlarıbız aslamdıla, ekinçi canı bla wa, bolum kayğılı eterçadı - kartlıkğa deri caşağanlarıbız azdıla.

Mından arı halkıbıznı sanın ösdürlük da, anı onowun eterik da caş adamlarıbızdıla - kızlarıbız, caşlarıbız. Alağa Allah oñ bersin!