ŞIYIHLA OBASI
ŞIYIHLA OBASI
Karakum, Arakum, Kızılkum... Kazah awlaklarında allay cer atla köpdüle. Bizde Miñi Taw, Dıhtaw, Kaşhataw degença.
Alaydı. Har millet cer atlarında kesi cerlerini baş ençiliklerin körgüztedi. Mında-taw, anda-kum. Kumbel. Bu da bir elni atıdı. El desem da, toğuzmu, onmu üyçük. Üy degenligime da, balçık tuğulladan kalanñan gıtıçıkla! Etekleri közkörmezge taşayğan kum awlaknı ortasında. Biri anda, biri - mında muğurayıp. Tögeregi wa, aythanımça, kızıw üzmez. İssi kum. Tolkun-tolkun, tolan-tolan bolub kuturğan teñizni biyik tolkunların, ala calkaların oğursuz kobarğan uwuahtıda kim ese da, duwa okup, tohtatıp, sın katdırıp koyğan kibik.
Alay aythanlığıma, tabiyğat kesini soluvun bir takıykağa okuna tohtatmaydı. Kündüz anı havası, ol comakdağı sarıvekni tamağından çıkğan otha uşap, issi boladı. Keçe ua, Miñi tavnu buğoylarından kelgen havaça, suvuk. Birde töbenñi, birde ayaz. Bir kün - cel, ekinçi kün - boran. Tolkunla da aña köre. Bir avukda, calkaların sıydam sılap, cuvaş bolup, şoş catarla. Bir çakda ua, kuturğan arslanla kibik, calkaların oğursuz kayırıp kobarla. Arı çulğanıp, beri bulğanıp, can-canların talap başlarla.
Aytıuvğa köre, burun zamanlada bılayı kuvatlı, bereketli cer bolğandı. Atı da Kumbel tüyül, Köksay dep. Bay kışlıkları, keñ caylıkları. Koy-eçki, tuvarcılkı degeniñ - sıyınıp bolmağanlay.
Artdan-artha ua, caylıklanı, kışlıklanı issi celle küydürüp, malnı-mülknü, bitimleni buz boranla sibirip, cok etip, Köksaynı da Kumbelge aylandırıp koyğandıla. Kumbelden sora da bolğandıla şaytan karğağan cerle. Öz halkıbıznı, ata-babalarıbıznı cerlerini kıyın kadarların esiñe keltir da, sağış et.
Karamıyık ibilisni kara küçü ceribizde kara saban sürgenin, tawlulanı, tawlarından ayırıp, Sarı kumğa, Kara kumğa - kuyğanın. Ol zamanda Kumbel da ülüşsüz kalmağandı. Kollarında orak, çağa tutallıklanı bilek küçlerin cegerça cerlege eltgendile. Kumbelge ua baş iyeleri uruşda coyulğan köp sabiyli katınlanı bla kartlık tügendirgen karıwsuzlanı tökgendile. Karıuların, saulukların kııral işlerinde tozurathan taza adamlanı, bağuşha teñ etip, tışına tögüp.
Mustafalanı Caraş ulu Muhammat uruşha deri kolhoz başçısı bolup turğandı. Cürüy, tiley ketip, küçden aldırğan edi kesin askerge. Malkar halknı onbeş miñ ulanından biri bolup. Tuwğan cerine atılğan oknu allına köküregin salırğa kesin borçlu etip. Büğün a sawluğundan-şawluğundan da hapar cok. Üy biyçesi Haniy bla biri birinden gitçe tört sabiyi wa Kumbelde.
Kabırğaları carılıp, cepilerinden ayaz üfğüre turğan takır gıtıçıknı karañı müyüşü. Muhammatnı kök çepkeni üy tübünde. Anı bir etegi töşegi, birsi kanatı cuwurğanı bolup, Azinatçık catadı. Inıçhay, cilyamsıray, sınsıy... Karıwsuz. Oñsuz. Haniy a olturadı. Üy tübünde. İñirlikde Azinatçıknı kuru öşünleri bla aldap tınçaythanlı, cerinden tepmegendi. Olturadı, kayğısı mıyısın kuruta, cilyamukları cayakların küydüre. Bir kolu bla Şamsanı, Huseyni, Aminatnı tok betçiklerin keziw-keziw sakçık sılay. Alanı uyatıp koyarma dep korqğandan, barmakları uvak-uvak kaltıraydıla.
Sabiyçikleri, tatlı cukuğa bölenip, mamır tüşlerinde carık ışara cathanlarına Haniy işeksiz iynanıpdı. Ol Şamsanı uvurtçuklarında süydümlü batıwçukların, Huseyni betçigin kızarthan sawluklu ariw iñilikni, Aminatçıknı uzun kara kirpiklerin körüp oğuna turadı. O, Allah! O, kadar! Haniy, sabiyçiklerini iñilik kızarthan tok betçiklerin sılay, ala körüp ışarğan ariw tüşlege kuvana olturadı. Ay anasını wa! Kalay ırazı edi meni canım alay aytırğa! Ne medet! Ne medet! Haniyni allındağıla anı sabiyleri tüyül, alanı kiyimçikleridile! Har biri tapçık büklenip, üy tübünde tizgin salınıp. Şamsa, Husey, Aminat. Kabırçıkları da tamam alay tüşgendile.
Ma alay olturadı nasıpsız Haniy. Kaltırawuk kolu bla sabiylerini boş kalğan kiyimçiklerin sılay. Cüregi, tohtarğa cetişip, karıwsuz kaltıray. Taw elinde cañı üyü, keñ arbazı wa köz allında. Arbazda wa buzowçukla, kozuçukla, sabiyçikle.
Barısı da katış bolup, oynaklay. Makıra, sekire, küle. Tiyreni dawurğa aldırıp. Biri kaça, biri kuwa... Ma alay ketdile Caraş ulu Muhammatnı üç da sabiyi carlı Haniyni köz tuwrasından. Kum tübüne cutuldula. Suw tamıçıla kibik kurudula. Cok boldula.
...Sabiy cilyağanña uşap, bir tawuş çalındı Haniyni kulağına. Biyağında közüne körünñen suratlağa can kirip, alanı tawuşlarımı eşitildile dep keldi buşuwlu ananı akılına! Aldanñanın añılap, seskenip, başın kötürdü Haniy, canı ketip, Azinatçık catıp turğan karañı müyüşge buruldu. Soluwun tıyıp tıñıladı. Ulakla makırğanñamı, tayla kişnegenñemi uşap, dağıda bir kucur tawuşla eşitildile. Alay, Azinatçık şoş cathanın kördü da, Haniy ol tawuşladan alay bek korkmadı. Karıwsuz kolun Huseyni kiyimçiklerine uzathan çağında wa tamam kızçığı catıp turğan tabadan, şaytan külküsümü, ibilis kuwançımı boldu, bir erişi, bir açı awazla keldile. Haniyni ahı ketdi. Kuruşhan tobukların küçden tüzetip, alanı açığanlarına da esin burmağanlay, Haniy örge hını kötürüldü. Olsağatdan duniya kappa-karañı boldu da kaldı...
Üzeyir efendi, sıylı Allahnı har tañına namazlık üsünde coluğa kelgen oğurlu kart, din kulluğun Kumbelde da koymağandı. Karının toydururğa aş-azık uğay eseñ, awuzuñu kurğaksığanın keterirge suw urtlam oguna kıt bolğan cerde ol, abidezin kum bla alıp, alay çögedi namazlıkğa. Bu col da buzmağandı adetin. Tañ ata çıkdı arbazğa. Sora abidez alıwçu cerine bardı. Haniy caşağan gıtını art kabırğası Üzeyir efendi abidez alıwçu cerge burulupdu. Anı sebepli kabırğanı tüp alasında alğın körünmewçü karañı tamğağa Üzeyir efendi arbazğa çıkğanlay oquna kez cetdirgendi. Alay aña bir ullu mağana bermey koydu. Mağana bermese da, abidezin ala, alayçıknı köz tuwrasında tuthanlay turdu.
- Kara ol seyirge! Alayda bir zat kımılday uşaydı! Gılıw çıçhanmı? Ağazmı? Oğese...
Abidez ala turğanın da unutup, uvuçun kumdan tolturğanlay, muthuz karamın alayğa tüyrep, sın kathanlay igi kesek turdu Üzeyir efendi. Birazdan a kabırğa teşiginden art canı bla çığıp kelgen, sülesinni kuyruğun, ızı bla anı kesin da kördü! Olsağat kartnı için ot aldı. Sekirip örge turdu ol. Beli çançhanın da unutup, hahay etdi. Tiyreni hahay-tuhayğa aldıra, canında kumğa çançılıp turğan mujurasın sermep, mıllığın arı taba atdı.
Andan-mından adamla çıkdıla. Kimi aksak, kimi çolak, cüreksizle, ciliksizle. Kimi abına, kimi sürüşe, Üzeyir efendini ızından çapdıla. Sabiyçikni birde sırtına ata, birde cerge süyrey kaçıp barğan sülesinni ala da kördüle. Erttenlik şoşluğun kıçırık-hahay, cilyaw-sıyıt tawuşla buzdula. Arbazlada cığılıp, elden çıkğanlay awup, arlaklada abınıp kalğanla boldula. İnçikleri tuthanla wa sülesinni ızından kuwuldula. O, hahay! O, cilyaw! O, sıyıt! İbilisle toyu! Şaytanla kuwançı! Küysüzlük bayramı!..
Karıwsuzla, kimi süyrelip, kimi sürkelip, Haniyge kelirge küreşgendile. Alğa Asiyat kirdi üyge. Esi awup, üy tübünde sal bolup turğan Haniyni tögeregine birsi tişirıwla da cıyıldıla. Nasıpsıznı betin sılarğa suw oguna tabılmadı. Kesini cilyamukları cibitgen cawluk kanatı bla sıladı Asiyat anı kansız betin. Soluwun aylandırdı Haniy. Kirpiklerin kötürdü. Cilyamuk mıstısı kaytardı carlı Haniyni bu karğışlık duniyasına.
Cahanim duniyanı jarığına qaythandan ese, ahırat qarañısında qalsa, köp igi bolluğun qansız jüregi bla teren sezip ahtındı nasıpsız...
Sülesinni quwup ketgenle da qaytıp keldile. Bir biri ızından mudah tizilip, inçikge deri issi qumğa batıla, awur-awur atlay. Betlerinde mudahlıq da qara, awur. Başlarında sağışları da qara, awur. Allarında wa - Üzeyir efendi. Eki bilegin qağanaq ölükge sal bashıç etip. Ma alay kirdi buşuwlu jıyın nasıpsız Haniyni quruğan arbazına. Buşuwlu jıyınña açı sıyıt bla tübedi nasıbı qypyğan, qara qadar qarğağan Haniy! Alay ahır julduzçuğu da küyüp, öçülüp, tünenegi muthuz duniyası büğün qappa-qarañı bolup qalğanın alıqa durus bilmeydi ol. Qaynap, jaşnap öse kelgen terek bahçası qurup, küyüp, kesi wa anı ortasında jañız turuq bolup süelgenin alıqa añılayalmaydı.
Haniyni tögereginde güren bolup olturğan tişirıwla örge turdula. Qoltuqlarına jabışıp, Haniyni da ayağı üsüne süedile. Arlaq-berlaq sürüşüp, Üzeyir efendige jol berdile. Üyge kirdi efendi. Buşuwlu jüğün, Muhammatnı çepkenin alıp, aña çulğap, üy tübüne saldı. Saldı da, quruşhan belin tüzetirden alğa, qağanaq ölüknü betçigin atasını çepken etegibla japdı. Andan sora wa, adamlağa birqawum söz aytır muratda, ala taba buruldu. Buruldu, alay alağa közlerin kötürüp oquna qarayalmadı. Soluwu tıyılıp, tili tutulup qaldı.
Köp türlü buşuwlada jamawatha köl etdire, es tapdıra kelgen qarıwlu jürekli tawlu kişini bu jol sınıp, wualıp qalğanın körgenle aña ayıp salmadıla. Kesleri andan da osal halğa jetişip turğanlağa Üzeyir efendini amalsızlığın añılağan qıyın bolmadı. Teren, awur-awur ahtındıla ala. Sıtıldıla, ezildile. Er kişi matallı, jürek küçü, aqıl qarıwu da bolğan, qallay bolumlada da eter işin, aytır sözün, durus biliwçü Asiyat al botasın teşdi da, sanları suwuğan qağanaqnı aña çörgedi. Anı üsüne wa Muhammatnı çepkenin çulğadı, sora, ajımlı ölükçüqnü köküregine qısıp, bosağadan çıqdı. Birsile da, Üzeyir efendini alğa ötdürüp, anı ızından tizildile.
«Kel, Mamma, saw kel! Arbazıñ - quwanç, üyürüñ - tolu! Juwuq bol! Quçaqla sabiyleriñi! Wyalmay quçaqla! Tansığıñı al!» - Bu sözleni eşitgenley, adamla, artha birça burulup, Haniyni körüp, jerlerinde sın qatıp qaldıla. Haniy a, ol nasıpsız! Eki qolun alğa atıp, közlerin kökge araltıp, arbazda arı-beri çabadı, sabiylerin çaqıradı: «Şamsa! Husey! Aminat! Atağız kelgendi! Çabığız allına! Quçaqlağız atağıznı! Quwanığız! İynaqlağız! Şamsa! Sen Bişatha çap! Husey, bar, İşayğa bildir! Aminat! Sen a Buqayğa çap! Çabığız, barığız! Süyünçülüq aytığız!».
Haniy, sabiylerine alay buyurup, kimni eseda allına barğança, arlaq atlap tohtadı. Tohtadı da, eri Muhammat alayda süelip turğan kibik: «Mamma... Tohta-tohta... Mıyıqlarıñ jülünüp körgenme tüşümde. Kesimi wa - tişlerim tüşüp... Nege körünñen bolur edi allay tüş?» - degenni aytdı. Tişirıwladan ekisi artha qaytdıla. Haniyni qatına keldile. Alanı körgenley, Haniy da aqılına qaytışhança boldu. Çalğı kesgen mant başına uşadı da qaldı. Ala bla birge, issi qumnu suwnuça çaçdıra, buşuwlu jıyınnı ızından, mıqqıl sanların awur süyrey ketdi...
Sabı sınñan eski juğar Şamsanı qabırına tayanñanlay turadı. Uzaq barmay kerek bolup qallığın bilgença. Sabiy jaşçıqla, atalarını awur jüklerin boyunlarına zamansız alıp, qabır qazdıla. Qabır qaña orununa salırça wa ne taş, ne ağaç tabılmadı.
Tört qabır. Zamansız küygen tört julduz. Zorluqnu qara jeli oğursuz üfğürüp öçültgen tört çıraq. Ariw öse kelgenley, eliya urup, qara kesew etgen tört jaş terekçik. Tört qum töbeçik. Törtüsüne da sın taş bolup süelgen nasıpsız Hanny. O Muhammat! Muhammat! Uzaqdamısa sen, keñdemise! Sawmusa sen, oğese cenda şaw bolupmu qalğansa? Janıñ saw ese, bu wuahtıda seni da jüregiñ çança bolur. Ölgen eseñ a, janıñ uçup jetgen bolur bılayğa. Jilyay-sıtıla. Küe-bişe. Qara kesew bola.
Huseyni qabırını qatına bardı Haniy. Alayda tobuqlandı. Oñ qol ayazı bla qabırnı sırtın sılay, öpge qaradı da: «Mamma! Köremise, qalay ullu kişi bolğandı jaşıñ! Otunña barsañ, çalğığa çıqsañ da, bileklik eterikdi! – degenni aytıp quwandı. Sora, jürüşün tüz tepsewge uşatıp, Şamsanı qabırına köçdü:-Abadan qızıñı wa tanıyalmaymı turasa, Mamma? Qaraçı, qayın terekçik kibik! Qolçuqları wa ne türlü jumuşha da bir ariw jaraşadıla. Qarap-qarağınçı, aşıñı-suwñu, hazır etip, allıña sallıqdı!» - Haniy üçünçü qabırnı qatına sürkeldi: «Aminat a, tüz burunuñdan tüşgen kibikdi. Kesiñe uşaydı! Juwaşçıq. Şoşçuq. Işara-ışara...» Bılayda sözün böldü Haniy. Başın enişge boşladı. Jerge tobuqlanñanlay, eki qolu bla qabırğa tayanıp biraz olturdu. Sora başın suhu kötürdü. Oñ qolu bla jañı qabırçıqnı körgüztdü: «Aña wa bir qaraçı, Mamma! Gitçe qızçığıñı wa tanımaysa, sen ketgenden sora tuwğandı ol. Atçığı da Azinatdı. Egeçiñ atağandı Bişaka... Alçı qoyunuña! Ata jılıwnu tatıwun ol da bir sezsin!» Haniy bu zatlanı ete turup, alaydağıla qatışmadıla. Qarap turdula. Tıñılap. Kimi ahtına, kimi sıtıla. İş ne bla boşallığın Allahnı onowuna berip. O Muhammat! Muhammat! Janıñ içiñde ese, anı artha salmay kire bolursa sermeşlege. Jerimi-jurtumu, üyümü-üyürümü qoruwlayma dep. Jeriñ-jurtuñ a tonalıp. Üyüña tüp bolup. Üyürüñ a qırılıp. Joyulğan eseñ a?.. Ne üçün berdiñ oğurlu janıñı? Ne üçün? Şo ne üçün?!
Haniy, hını teberip, eki qolun qabırdan ayırdı. Anı bla teñ tobuqların da tüzetdi. Yerge süeldi. Kimni ese da joqlağança, arı burula, beri atlay, jıyılğanlanı araların közleri bla tintip çıqdı. Sora qaramın biyik tolqunlu qum teñizni uzağına burdu, oñ qolun arı taba uzatdı: «Şamsa, Husey! Köremisiz, atağız ketip baradı! Azinatçıqnı da qoyununa alıp! Tebiregiz! Jetigiz ızından! Aminat! Tutdurçu beri koqaçığıñı! Haydağız! Turmağız! Tebiregiz! Atağıznı jeteyik. Jeribizge! Elibizge! Üyübüzge!» - Bılay qıçıra, Haniy eski juğarnı sermep aldı. Anı da ızından süyregenley, mıllığın qum teñizge atdı. Adamla eslerin jıyğınçı, ol qum teñizni birinçi tolqununda jutuldu, bir kesekden a ekinçi tolqunnu arqa jütüsünde köründü.
Söz aythan bolmadı. Alğa Asiyat, ızı bla bir bilegin uruşda qoyup kelgen Ahmat Haniyni ızından çapdıla. Birsile da alanı ızlarından quyuldula. Üzeyir efendi, eki bilegin kerip, alların tıyarğa küreşdi: «Siz bılay mıçığız, Asiyat bla Ahmat qaytarlıqdıla Haniyni», - dep söleşdi. Alay adamla, qartnı eki janı bla ötüp, awuzlarından söz çığarmağanlay, ketip qaldıla.
Har awuz sözü at bağasında jürügen, quwançda-buşuwda da jamawatnı allında bola kelgen Üzeyir efendi aythanı adamlağa jetmey qalğanın bu jol birinçi kere sınadı. Bolsada zorluq uzğası wuathan, terslik otu küydürgen qara qayğıdan başları tentek bola turğan adamlağa ol ne azda günyah salmadı. Alay tünene sanda-janda aqılda-niyetde da bir türlü bir kemlikleri bolmağan insanla büğün qoy sürüwge teñ bolup qalğanları jüregin awrutdu. Açı sınsıtdı. Kölsüzlük etgeni üçün, kesine tırman joluqdurdu ol. Köp jıllanı nögerlik etip kelgen mujurası qolunda bolmağanına jarsıdı, bir butun süyrey, ol da uzayıp barğan adamlanı ızlarından quwuldu.
Üzeyir efendi qabırlada kesi jañız qalğanın eslep, Ahmat anı allına kele bolğandı. Üzmez töbeni, biri arğı, biri bergi qabırğasından örlep, Üeyeyir efendi bla Ahmat anı arqa sırtlığında joluqdula. «Sülesenni urama dep athanıñlay alayda qoyup ketgense», - degenni aytıp, Ahmat Üzeyir efendini mujurasın qoluna berdi.
- Ay saw qalğın! Awurluğumu bir jartısın mıña jüklep jürüwçüme, - dep aldı Üzeyir efendi mujurasın. Sora, tohtap, Ahmatnı sarğalğan betine türslep qaradı: «Ollahiy-lyazim, Ahmat, büğünñü künübüz a, mujuranı uğay eseñ, kesibiz adamla bolğanıbıznı oquna unutdurğandı», dep qoşdu.
Adamla, igi da uzayıp, qum teñizni tolqun sırtlığında köründüle.
- Alanı alların tıyıp, artha burup küreşgenden hayır joqdu, - dedi Ahmat, Üzeyir efendini aşıqğanın körüp, sağışın añılap.
- Kim biledi, alay oquna bolur. Allah, janı awrup, bir el, bir jurt bolğan jerge joluqdurur ese wa, - dep qoşdu Üzeyir efendi.
Qumbel artda qaldı. Alda wa - teñiz. Qurğaq teñiz. Quw teñiz, Biyik tolqunlu qaynar teñiz. Oğursuz teñiz. Bir tolqunu çöge, şoşaya başlağanlay, anı eteginden ekinçisi, boz jalqasın oğursuz qayırıp, andan da biyikge kötürüle. Barğanlağa çırmaw salırğa qast etgen kibik. Adamla wa baradıla. İssi qumnu qaynar suwnuça jırıp. Atlağanları sayın, inçiklerin küydüre. Birde biyik tolqunnu sırtlığında körüne, birde eki tolqun arasına kömüle.
Alda ne zat saqlağanın bilmeydile ala. Qayrı barğanları, qalayda tohtarıqları da belgisiz. Ne izlep baradıla ala? Qallay küç eltedi alanı? Jolğa çıqğanlarını sıltawu wa ne zat boldu? Barğanlanı arasında bu soruwlağa, kesi da añılap, tıñılağannı da tüşündürüp, juwap berallıq joq. Bolsada baradıla. Tünene Haniyni aqıldan şaşhanın körüp jarsığanla büğün kesleri da ol çekge jetişgendile.
Ayaq tüplerinde issi kül. Başlarında qızıw kün. Köknü bla jerni arası wa - jahanim otu. «Umut bek artda öledi», - dewçüdüle. Bu adamla umutsuz bılay muştuhul baralırmı edile? Ayaqların alalırmı edile ala? Alğa atlayalırmı edile? Adamla wa baradıla. Başlarında qara qazanla qaynay. Öpkelerin üzmez qatış issi hawa toltura. Kün tayaqla etlerine bizle bolup çançıla. Birlerini erinleri köbüp, jarılp, birsileni jayaqları hıppil bolup. Soluwları tıyıla. Jürekleri tohtay, aqıldan şaşa. O, kök da, jer da qarıwsuzğa qajaw turğan oğursuz duniya!
Qabır qazğan jaşçıqladan biri jığıldı. Anası, qıçırıq etip, üsüne qaplandı. Üzeyir efendi, mujurasına awur tayana, Ahmat bla alayğa tabıldıla. Birsile da alayda güren tohtadıla. Awanalağa uşap, kimi arı, kimi beri tentirey. Jaşçıqnı awuzundan bla burunundan kelgen qançığı üzmezde küygen quymaq bolup köründü. Anası wa jaşçıqnı jayağından uppa etdi, sekirip örge turdu da, qars urup, awuzun qobuz etip, ayaq büğüp başladı. Buşuwlu toyğa Haniy da qoşuldu. Eski juğarnı da qoyununa qıshanlay. Anda-mında qars ururğa eniklegenle da boldula. Üzeyir efendi, Haniyni qatına barıp, anı qolundan juğarnı alır umut etdi. Alay Haniy juğarnı bermedi, qoyununa bütün qatı qısdı, Üzeyir efendige oğursuz qaradı. Sora artha suhu buruldu da, jolğa muştuhul atlandı. Ölgen jaşnı anası da, birsile da anı ızından tizildile. Üzeyir efendige wa, alğa ötüp, ibilis qarğışı jetgen tentek jıyınña jol başçı bolurğa tüşdü. Awazın eşitgenley, şoş bolup qalıwçu, aythan wuazına soluwun tıyıp tıñılawçu taw jamawatın tansıqlap, küsep da esgerdi efendi. Jamawat a joq. Kök da joq, jer da joq. Jaşaw da joq. Zaman da joq. Jalanda ma bu bara turğan adamla. Adamla tüyül - awanala. Sora ibilis, qaydan ese da qarap, bu miskinlege qarğışlanı küysüzden küysüzün quraşdırıp ayta turğanña uşaydı hal. Har qarğışın kim ese da olsağatdan qabıl ete barğan kibik...
«Tawla! Tawla!» - degen qıçırıq köpden beri biylik etip kelgen sañıraw şoşluqnu, çuwaq künde eliya atılğanlay, buzdu. Ol, awur juquda basdırıqlanıp, közlerin, eslerin da issi, awur, muthuzluq tunçuqdurup kelgenleni üslerine suwuq suw quyğança elgendirdi.
«Tawla! Tawla!» - degen sözle bazıq, iniçke, açıq, tunuq awazlada hawağa uğay, qıyırı-çegi bolmağan issilikge uçdula. Közlerin açalmay, tawlanı körürge termilip qalğanla köp boldula, Söz aytırğa soluwları jetmegenley, «Tawla!» degen quwançlı qıçırıqnı içlerinde öltürgenle da az tüyül.
Alda wa, kertisi bla da, - tawla. Töppeleri kökge jete. Aq töppele. Köksül etekle. Naratla, çınarla. Şuwuldağan tawuş. Oğese... O, Allah! Bashan suwnu tawuşu! Malqar Çeregi! Çegem çuçhurlanı salqın soluwu! «Tawla taba! Tawla taba!» - dep urdula jürekle.
Tawla içinde suw bolmay amalı joqdu degen oyum alıqa sağış etalğanlanı sanlarına tirilik keltirdi. Közle, betle az-maz jarıdıla. Qum jalan inçikleni alay bek küydürmegença köründü. Kün tayaqla da alay bek açıtmağança boldu.
- Tawla qara bet alğançamı körünedile?- dedi Ahmat.
- Kesleri da... Etekleri sozula... Töppeleri biyikden-biyikge kete, - dedi Üzeyir efendi da.
- Alan... Teyri... Qarayma da... Taw töppelege bir qaraçı. Tawla alay bolup körmegenme men... - Haw... Qalay ese da... Etekleri - jerlerinde, töppeleri wa... Beri, bizni taba awuşup kelgença körünmeymidile?
- Kesleri da... Eritilgen qorğaşin kibik. Enişge-enişge sarqa.
Ayaz qatılğança köründü. Üzeyir efendi bla Ahmat uşaqların böldüle. Bir kesekden hawanı soluwu bile-bile küçlendi. Adamlanı mañılaylarından sarqıp, közlerin küydüre kelgen tuzlu ter suwların mıçımay kepçitdi. Alay jolowçula jutlanıp teren soluğanlarında, alanı öpkelerine salqın hawa uğay, ahırda hawası bolmağan issilik, qum qatış bolup, kirdi. Andan sora wa tabiyğatnı soluwu jañıdan-jañı küç bla ura, qızıwdan-qızıw bola başladı. Alda körünñen tawla biyağındağı sıfatların tas etdile. Alğa ala, eritilgen çayırğa uşap, qara jelim bolup, jer betine jayıldıla. Izı bla wa, qalın qara tütün bolup, hawağa kötürüldüle.
Alğa Türkde, ızı bla Arabda qum jollanı köp qıdırğan Üzeyir efendi ne bola turğanın bilgendi. Jürüşün ne qadar terk eterge küreşip, oñuna, soluna adırğı bolup qaraydı.. Alay adamlağa ışıq bolurça jer eslenmeydi. İçin ot alğandı Üzeyir efendini. Eter amalı wa joq. Eki qum töbeni arası batıwğa tigeledile adamla. Eki bilegin eki janına sozup, ızından kelgenleni allarında tohtadı Üzeyir efendi. Çepken eteklerin jel taray, bu günyahlı jerde jaratılğan insanña uğay, kökden enip, busağatda alayğa qonñan mölekge uşap süeldi ol. Ayaqların qatı tirep, başın örge kötürüp, alay bla qarağanlağa köl etdire.
Aldağıla tohtadıla. Artha sozulğanla da, ayaqları bla qumnu jırıp, awur atlay, alayğa jıyışdıla. Barısı da, joqqu bolup, bıttım etgen qoyla kibik, tohtadıla. Jel a, jomaqda aytılıwçu toğuzbaşlı sarıwekge uşap, içine alğan hawasın janñan ot etip çığaradı. Adamlanı üslerine-betlerine quyup küydüredi.
Sanların quruşduradı, jiliklerin eritedi. Üzeyir efendi, söleşir muratda, awuzun açdı. Alay, issi qum sarğalthan zıbır hawa öpkelerin tolturdu da, soluwu tıyılıp, zat aytalmadı. Kağanaq sabiyçigin jüregine qısıp, inçikge deri issi qumğa batılıp süelgen jaş tişirıwçuqnu beti sarğaldı. Qara tırmıla ızladıla mañılayın, jayaqların. Boyun tamırları qaraldıla. Qorquwdan tolu qaramı açı qıçırıq etip, eki közün teli awruw jandırıp, ne menme degenni da elgendirirça, alay qaradı ol tögeregine.
Ahırında, ayağı üsünde çıdayalmazlığın sezip, sabiyçigin eki qolu bla qatı tutup, alğa, kimge bolsa da, uzatdı. Qaramında wa: «Bu qarıwsuz jan sizge amanat!» - degen tilekni tawuşsuz qıçırığı. Sabiyçik anasını qollarından ıçhındı. Anasını ahı ketdi. Anı bla birge wa janı da. Alay, janı çığardan alğa, ol sabiyçigin Üzeyir efendini qolunda kördü. Kördü da, betine sabırlıq kelip, ahır soluwun alay çığardı. Süelip turğanlay, eki közün sabiyçigine araltıp, eki bilegin anı taba sozğanlay, jan berdi. Jan berdi da, jığılğan a andan sora etdi. Közleri wa açılğanlay qaldıla. Sabiyçigine aralğanlay. Qara jel, janñan otça küydüre, qatı urdu. Ajımlı ölüknü közlerin issi qumdan tolturdu.
Üzeyir efendi, sabiyçikni sol qolu bla öşününe qısıp, oñ qolu bla wa mujurasına tayanıp süeledi. Adamlanı betlerine keziw-keziw qaradı ol. Biri birinden amalsız. Biri birinden oñsuz. Kimni burun sırtı küyüp, kimni erinleri jarılıp, kimni wa bet terisi sawlay hıppil bolup. Ayağı üsünde tuthuçlu süelgen a biri da joq. Jel qayrı ursa, arı tentirey. Butları qıyılıp enişge çögüp qalğanla da bar, jığılıp jathanla da bar.
Jelni biraz sabır bolğan wuahtısın saylap, Üzeyir efendi qolun mujuradan ayırdı. Sabiyçikni eki qolu bla da tutup, tap aldı. Sabır atlay bardı da, anasını janına saqçıq saldı. Beşik bıstırnı qanatın sabiy ölüknü betçigine tartdı da, belin tüzetdi.
- Nasıpsız... Sabiyçigi saw qalğan sunup... Kim biledi, sabiyimi janı sawlay ahlularıma amanat etip ketdim degen aqılda ölgeni igi oqynamı boldu?.
Bu sözleni adamlağa eşitdiripmi aytdı, oğese ala, anı içinde jaratılıp, tışına çıqmağanlaymı qaldıla, - anı Üzeyir efendi kesi da bilalmadı. Qaramın ölükleden almağanlay, «amin» degenni aytdı da, eki qolun jaydı, adetde bolğanıça, duwa aldırdı. Ol wuahtıda tohtaşhan şoşluqnu Haniyni awazı buzdu: «A-alanla! Arı qaraçığız! Qarılğaçla! Uğay, kögürçünle! Köremisiz!? Tört kögürçün. Ma ol - Şamsadı. Anı janında uçup barğan a - Husey. Alanı ızlarından Aminat, bek artda wa - Azinatçıq! Karaçığız, qalay ariw uçup baradıla ala! Uçdula! Ketdile!..».
Alay aytıp, Haniy jerge awdu, eki qolu bla urup, sarı qumnu çaçdıra, harh etip küldü, bir kesekden a, külqüsün jilyawğa köçürdü da, açı sarnaw etdi. Nasıpsız tişirıwnu bu halına qarap, külgenle, jilyağanla da boldula.
- YA Ullu Allah! Miskin qullarıña cen bir jan awrut! – dep tiledi Üzeyir efendi.
Köknü bir jartısın qalın qara jalın japhandı. Jel, eki da qum töbeni arası 6atıwğa kiralmağanlıqğa, sarı qumnu örge kötürüp, kökge suwuradı. Arı jayılğan qapa qurum bla qatış etip bulğaydı. Sora, birge jıyışdıra kelip, adamlanı üslerine hını-hını quyadı. Mıdıh otnu quyğan kibik, küydüredi. Miñ qawaldan çeçmeleni athan kibik, açıtadı, sınsıtadı.
Olturğanla, jığılğanla köpden-köp, süelgenle azdan-az, kök qaradan-qara, jel qatıdan-qatı. Olturğanla, süelgenle da arqaların jelge burup... Jığılğanla wa, çirik tüqgüçlege uşap, awğanlay. Üzeyir efendi, arı-beri tentirey, küçden jetip, mujurasına tayandı. Sora sızğanı terenirek jerin saylap, alayda tohtadı. Qolun bulğap, birsileni da alayğa çaqırdı. Alayğa jetalmay, jığılıp qalğanla da boldula, tört ayaqlanıp, bawurları bla sürkelip barğanla da boldula.
Tabiyğat qutypğandı. Kök, turuşuna qara buşuw bolup, jer betine jayılğandı. Qara qurumnu bla sarı qumnu qatış etip küreydi jel. Oñdan solğa, soldan oñña bulğaydı. Birde anı jerden ayırıp, kökge uçurup ketedi, birde wa, biyikden atıp, jer betine uradı. Ne qıyırı-çegi, ne mardası-ölçemi bolmağan issi qumnu, bir tanığın jerde qoymam dep ant etgença, qatı qadalğandı jel. Sarı tuman etip kötüredi kökge, başha jarı eltip, açıwlu bırğaydı jerge.
Köpnü körgen, köp sınawdan qutula kelgen Üzeyir efendini oquna jüregin qorquw alğandı. Başın enişge boşlağanlay, tabiyğatnı dawuruna tıñılap, oğece duniya jaşawunu hawhluğundan sağışlanıpmı igi kesek turdu ol. Sora, qaramın kökge burup, bılay aytdı: - YA Küçü ullu! YA-ya-ya bizni joqdan bar etgen! E-e-e aythanı bolmay qalmawçu! A-e-e-y! Jerni-Köknü, Aynı-Qünnü da iyesi! Wooo-oy jannetni, jahanimni, ol duniyanı, bu duniyanı da biyi - onowçusu! Şo bir boluşluq ber bu miskin qullarıña! Bir qarıw keltir tüñülgen jüreklege! Muthuz qaramın qap-qara, oğursuz-qüysüz kökge burup, andan sora da köp tilek etdi Üzeyir efendi. Sora jürek küçü bla, ullu aqılı bla, janı-qanı bla berilip, «Lya-ilyaha-illyallah» aytıp başladı. İçlerinden soluw çığarırğa oñ taphanla barısı da aña qoşuldula: «Lya-ilyaha-illyallahu-ya Allah! Lya-ilyaha-illyallahu-ya Allah!» Quturğan tabiyğat küysüzlüğün seleytmeydi. Qara kökden qara boran qızıw qumnu kürep-kürep tögedi. Oğursuz çomartlıqda quyadı adamlanı üslerine. Arı bulğaydı, beri çulğaydı hawası az, qumdan tolu issilikni. Uluydu tabiyğat! Öküredi, sarnaydı. Küledi. Arı quwuladı, beri buruladı! Miñ ibilis qol tutuşup tepsegença, talaq soluw etedi, jerni, köknü gürüldetip tepdiredi! Birde oñdan, birde soldan miñ körükden qızıw jelni üfgürtedi. Al sağatda qarıwsuz, bir üzüle, bir tirile, küçden başlanñan zikir a, küysüzlükge demleşip, az-azdan küç-qarıw ala, oñsuz qaltırawuqdan qutulup, qurç tawuşlu, tawkel önlü bolğandı. «Lya-ilyaha-illyallahu-ya Allah, la-ilyaha-illyallahu-ya Allah!» Kök - qarañı, jer - qara. Araları qara boran. Qum boran… Ot çaqdı. Kök köküredi. Jer titiredi. Qara duniya küysüz işin küçledi. Qara jawun, suwuq jawun qara dawun başladı. Har tamıçı oqça açı tiyedi. Tiygen jerin jara etedi, küydüredi. «Lya-ilyaha-illyallahu-YA Allah! Lya-ilyaxa-illyallahu-YA Allah!» Qara boran. Suwuq jawun. 3ıbır qum. Ot çağadı. Kök gürüldeydi. Jer tebedi, titireydi. Jel sarnaydı, öküredi. Sızğıradı. Uluydu. Suwuq suwnu zığır qatış sebedi. Adamlanı masharalap küledi.
Lya-ilyaha-illyallahu-YA Allah!
Lya-ilyaha-illyallahu-YA Allah!
Adamlanı içlerin suwuq qaltırawuq alğandı. Zikir da juqarıp, qaltırap eşitile başlağandı. Awazla qoray, zikir önü juqara barğanın Üzeyir efendi sezip turadı. Seze barğanı qadar, öz awazına küç qoşarğa küreşedi: Lya-ilyaha-illyallahu-YA Allah!
Lya-ilyaha-illyallahu-YA Allah!
Haniyni birde jilyawğa, birde külqüge uşap eşitilgen awazı tohtağanlı, tañ kesek boladı. Haniyni awazı üzülgen wuahtıda Üzeynr efendini jüregi açı çançhan edi. Muhammat, kelbetli, ariw, quwatlı, qalın qara mıyıqları, har zamandaça ariw işlenip, sabır qarağan közlerinde adamlığı şart körüne, qarator ajirni jeñil tepsete, at kereklerin erttenlik künnü tayaqları jandıra, alay ötgen edi Üzeyir efendini köz allı tumanda. Asiyatnı önü wa köp bolmay üzülgendi. Sabiy awazları zikirni kümüş tawuş etdirip igi kesek turdula. Alay endi ala da tunçuqğandıla. Ahmatnı önü wa, qarıwsuz bolsa da, alıqa eşitilgenley turadı. Ol Üzeyir efendini sol janında olturupdu. Efendini oñ janında wa - Fatimat bla Nürjan. Köçerni allında qara qağıtı kelgen qarındaşlapını jañız qızçığın ortağa kısıp. Ekisi da zikirge qoşulurğa küreşedile. Alay qızçıqnı halı wa... Allahdı bilgen.
Lya-ilyaha-illyallahu-YA Allah!
Lya-ilyaha-illyallahu-YA Allah!
Fatimatnı awazı tohtağanda, tügel alay da bolmağan edi, Ahmatnı önü üzülgen wuahtıda wa Üzeiyr efendini jüregi açı çançdı. Soluwun küçden aylandırıp, zikirni bölmezge qast etdi ol. Kirişdi zikirge. Alay bu jol aña kişi qoşulmadı. Kesi jañız qalğanın bildi Üzeyir efendi. Üsüne qaya awğança boldu. Jüregi çançdı, soluwu tıyılğança boldu. Ahır tılpıwun zikirge bere, qarıwsuz şıbırdap aytdı ol: Lya-ilyaha-illyallahu-YA Allah!
Lya-ilyaha-illyallahu-YA Allah!
Duniya biyağındağı oğursuzluğun, busağatlada etip boşağan küysüz işine soquranñan kibik, seleyte başlağandı. Jel da quturğan küçüne sabırlıq bere keledi, soluğanı sayın, qalın qara qurumnu köknü betinden az-azdan juqarta. Bir zamanda wa kün jumuşaq, jılı, iynaq jarığın jer betine boşladı. Kök alay bla Jerden keçginlikmi tiley bolur? Alay bolur. Terslik ne tüzetilmegenley, neda keçirilmegenley qalmazğa kerekdi.
Duniya jarıdı. Köknü bla jerni arasında jaraşıwluq ornaldı. Üzeyir efendini jaralı jüregine wa ne jarıq, ne jılıw urmadı. Mujurasına awurluğun salıp, örge kötürülürge küreşdi. Kötürülalmadı. Kesi ömüründe qarıwsuzluq sınamağan tawlu kişini örge qobarğa oquna küçü qarımay qaldı. Kölü taqır boldu. Jüregi sındı. Köz allın qalın çars basdı. Alıqa es jarığı juqlanmağan Üzeyir efendi allındağı buşuwlu-jilyawlu suratnı muthuz qaramı bla küçden kördü.
Ahmat, uruş baltası kesalmağan emen terek, terslik bıçhısı üzdürüp, awğandı. Bilek jarası sarı qumnu qızartıp jatadı. Haniy, tört da sabiyin jerge kömgen eski juğarnı qoyununa qatı qıshanlay, quruşup jatadı. Fatimat bla Nürjan a qarındaşlarından qalğan jañız çirçikni ortağa salıp, anı üsüne ayaz qaqdırmabız degen qastda, sın qathanlay olturadıla. Qızçıqla, jaşçıqla, çağa kelgenley çalğı awuzu üzdürgen gülçüklege uşap, huyerilip, mıqqıl bolup, sarğalıp jatadıla. Qart qatınla, qart kişile, Qara qadar alanı betlerinde qara sabanın sürgendi. Awlaq jeli, soldan-oñdan üfğüre, ölükleni üslerine sarı qumnu sansız küreydi.
Lya-ilyaha-illyallahu-YA Allah!
Lya-ilyaha-illyallahu-YA Allah!
Qum teñizni uzağında, Quw tolqunla tuzağında, Üsü qalın qırtış bolup, Jaşil töbe körünedi.
Şo alayğa barğan bolsañ, Qulaq salıp tıñılasañ, Ol töbeni tereninden Zikir awaz eşitirse sen: Lya-ilyaha-illyallahu-YA Allah!
Lya-ilyaha-illyallahu-YA Allah! Акъайланы Тахир
